Xuất bản ngày 1/10/2022

TRÒ CHƠI DÂN GIAN CỦA TRẺ EM GÁI DÂN TỘC LỰ

Nhằm ngày Tết Cấm bản (Tết Căm Mương) để về Nậm Tăm (Sìn Hồ, Lai Châu), chúng tôi được tìm hiểu và khám phá cả kho tàng trò chơi dân gian dành cho trẻ em gái nơi đây. Những trò chơi truyền dạy nhân cách, tri thức dân gian và lịch sử vùng đất cho các bé gái từ thủa mới chập chững biết đi.

Ý chí và khát vọng về người phụ nữ 

Cũng theo lệ Tết Cấm bản của các tộc người khác ở Tây Bắc, Tết Cấm bản của người Lự ở xã Nậm Tăm tự ngàn xưa quy định nội bất xuất, ngoại bất nhập. Có nghĩa là, trong 3 ngày Tết, người ngoài tộc không được vào bản và người trong bản không được ra ngoài.

Nói về nguồn gốc của ngày Tết ngày, bà Lò Thị Son cho biết, từ lâu lắm rồi có một trận đại dịch tràn bản làng của người Lự ở vùng Sìn Hồ, gây chết chóc nhiều trẻ em gái và phụ nữ. Để bảo tồn giống nòi, có nhiều nhánh tộc người Lự vùng này đã phải bỏ bản, bỏ mường di cư sang vùng đất Tam Đường sinh sống đế tránh dịch. Những nhánh, tộc còn trụ lại vùng Nậm Tăm tìm trăm phương ngàn kế để chống dịch nhưng không thành, người phụ nữ Lự cứ mất dần đi, không còn người sinh nở và duy trì nòi giống, bản làng càng tiêu điều xơ xác.

Một đêm, một già bản trong vùng được Bun (Phật) báo mộng rằng, phụ nữ dân tộc Lự hay tắm gội, làm bẩn dòng suối Nậm Tăm. Dòng suối này là nước uống của thần Rồng trên núi Phiêng Chá (Núi Đầu Rồng) nên bị thần rồng phạt. Dân bản phải làm lễ, rồi Bun dạy cho trẻ em gái các trò chơi để tôn vinh và tưởng nhớ đến Bun, đến thần Núi Đầu Rồng.

Bà Lò Thị Son cũng cho biết thêm, ban đầu Bun báo mộng truyền dạy chỉ có 2i trò chơi là đối đáp với bà mụ và trò Rồng lăn nhưng sau này, do ảnh hưởng của người Thái, người H'Mông, người Dao trong vùng nên trong Tết Cấm bản, trẻ em gái người Lự đã chơi nhiều trò như ngày nay. Bên cạnh đó, những trò chơi này thể hiện ý chí và khát vọng từ ngàn xưa là phụ nữ cũng là một bộ phận cấu tạo nên làng, bản, gia đình, trẻ em gái lớn lên đảm việc nhà, duyên dáng.

Truyền dạy tri thức, văn hóa dân tộc

Người Lự ở Nậm Tăm coi bà Tao Thị Chùm như "cuốn bách khoa tri thức" của bản làng. Bà biết và thuộc nhiều bài hát dân ca, trò chơi dân gian, biết nhiều đạo lý... Nhiều gia đình trong vùng khi có khúc mắc, chuyện khó xử… đều đến hỏi và xin ý kiến bà Chùm. Nên bà Tao Thị Chùm năm nào cũng là giám khảo cho các trò chơi đầy chất tri thức và văn hóa của người Lự.

Trò chơi Trốn tìm (trái ) và trò chơi Lặc lò cò đấu gối (phải)

Trò chuyện với bà Tao Thị Chùm, chúng tôi đã hiểu cách mà người Lự bảo tồn văn hóa của tộc người mình hàng nghìn năm qua.

Với thâm niên hơn chục năm làm giám khảo trong các trò chơi của trẻ em gái dân Lự trong ngày Tết Cấm bản, bà Tao Thị Chùm cho chúng tôi biết, trò đối đáp với bà mụ thể hiện nhiều nhất và rõ rất văn hóa truyền thống của người Lự. Trò chơi này gồm hai đội trẻ em nữ ngồi thành hàng và trước mỗi hàng có một người phụ nữ lớn tuổi, có tri thức và hiểu biết, đóng vai bà mụ. Mỗi thành viên trong đội nhảy quanh rồi lên hỏi bà mụ những điều về cuộc sống, về bản làng, về văn hóa của người Lự. Nếu người nào hỏi mà bà mụ không trả lời được, hoặc trả lời sai thì trẻ em gái đó thắng cuộc.

Theo bà Tao Thị Chùm, từ trò chơi này, rất nhiều tri thức dân gian và văn hóa của người Lự được truyền dạy lại cho trẻ em gái. Nếu người nào muốn thắng cuộc, muốn được dân bản tôn vinh thì phải tìm hiểu sâu về văn hóa của tộc người mình.

Tiếp đó, trò chơi Rồng lăn mô phỏng lại việc thần Rồng xuống suối Nậm Tăm uống nước, hàm ý nhắc nhở người dân tộc Lự phải gìn giữ dòng nước luôn trong sạch. Với trò chơi Rồng lăn, các em gái chia làm 2 đội đan tay hai hàng để cho một người trườn qua. Đội nào buông tay thì sẽ thua cuộc.

Trò chơi Chi chi chành chành của các em bé gái ở Nậm Tăm cũng giống với cách chơi của các dân tộc khác nhưng những lời đọc lại nói về ý nghĩa người Lự khai khẩn vùng đất Nậm Tăm.

Từ cách truyền dạy tri thức, văn hoá dân tộc qua các trò chơi dân gian, phụ nữ dân tộc Lữ lớn lên đều rất giỏi trong canh tác lúa nương, giỏi đánh bắt cá tôm, luôn gìn giữ và trân trọng bản sắc dân tộc.

Từ những "game show dân gian" như thế mà văn hóa người Lự vẫn được bảo tồn dù tộc người này chỉ còn hơn 5.000 người, sinh sống duy nhất ở huyện Sìn Hồ và Tam Đường của tỉnh Lai Châu, xung quanh người Thái, H'Mông, Dao mà vẫn không bị hòa tan.

Điểm đặc trưng dễ nhận thấy nhất là trang phục của phụ nữ dân tộc Lự luôn được trân trọng, phụ nữ dân tộc Lự dù đi đâu, làm gì cũng rất tự hào diện bộ trang phục truyền thống của dân tộc mình.

Nhờ những tri thức dân gian trong các trò chơi, ngay từ nhỏ, trẻ em dân tộc Lự đã rất giỏi trong việc đánh bắt cá tôm trên suối Nậm Tăm (phải). Khi trưởng thành, phụ nữ dân tộc Lữ cũng rất giỏi trong canh tác lúa nương (trái)

Thực hiện: Phong Thu