Chiều cuối năm, gió từ cánh đồng Điện Bàn thổi về lành lạnh, cũng là lúc căn nhà nhỏ của Mẹ VNAH Trần Thị Cúc (SN 1921) lặng lẽ hơn bao giờ hết. Ở tuổi 105, trí nhớ Mẹ như những mảnh gương vỡ, lúc tỏ lúc mờ về “ổng” - người chồng hy sinh từ thời kháng chiến chống Pháp và đứa con trai ngã xuống năm 1972.

Mẹ không còn nhớ trọn vẹn năm tháng, chỉ còn những mảnh ghép ngắn ngủi: “Nhớ chớ… Ổng nói ở nhà đó, ổng đi. Ổng đi du kích, rồi ổng đi luôn chớ ổng không về…”. Câu nói đứt đoạn, ánh mắt chậm buồn, Mẹ nhìn ra cánh đồng bên dòng sông Vĩnh Điện, nơi cả chồng và con trai Mẹ đều gác lại thanh xuân để nằm xuống.

Tết với Mẹ không phải là bánh chưng, mứt tết, mà là những phút giây "mơ mơ màng màng nhớ ổng", là đôi tay run run chạm vào tấm Bằng Tổ quốc ghi công và những tấm hình đã mờ cũ như chạm vào da thịt những người thương yêu nhất đã khuất.

Cùng chung nỗi niềm ấy, ở làng Cẩm Sa, Mẹ VNAH Phạm Thị Nhỏ (SN 1925) cũng dành những ngày tháng Chạp để “thì thầm” với hai người con đã ngã xuống trên mảnh đất bị Mỹ cày “trắng dân, trắng đất” năm ấy. 

Ngoài trăm tuổi, Mẹ không còn kể nhiều chuyện chiến tranh như trước, chỉ chậm rãi thắp hương và nhắc đi nhắc lại: “Thằng Công với con Bình ngoan lắm! Nhưng vì Tổ quốc, chúng nó ra đi…”.

Trong căn nhà nhỏ giữa ngôi làng có hơn 300 liệt sĩ, mỗi nén nhang Mẹ thắp lên là một nhịp cầu nối về quá khứ. Mẹ không bi lụy, Mẹ chỉ nhớ con. Một nỗi nhớ thanh thản như dòng sông Thu Bồn muôn đời vẫn chảy.

Còn với Mẹ VNAH Phạm Thị Bờ (SN 1933), ký ức chiến tranh hiện về mỗi mùa xuân đến rõ ràng hơn qua những mất mát dồn dập. Chỉ trong vài tháng cuối năm 1967 và đầu năm 1968, Mẹ lần lượt tiễn biệt con trai, chồng rồi cha chồng.

Khi đó, Mẹ mới ngoài 30 tuổi. “Đau lắm, nhưng phải nuốt nước mắt mà sống”, Mẹ Bờ hồi tưởng. 

Những ngày Tết năm ấy, bếp lửa của Mẹ lạnh ngắt, nỗi đau chồng chất nỗi đau. Mẹ chọn cách nén giấu nước mắt vào trong, biến nỗi đau thành sức mạnh để nuôi giấu bộ đội, bám đất giữ làng, tham gia cách mạng... 

Để rồi hôm nay, khi ngồi tựa cửa nhìn cháu chắt vui vầy, Mẹ khẽ khàng: “Phải cố gắng, thà chết chứ không để giặc chiếm đất, để hòa bình cho con cháu mai sau”.

Nếu các Mẹ là gốc rễ kiên trung, giữ làng, cứu quốc thì những người con dâu, cháu dâu chính là những tán lá xanh rờn, chở che cho tuổi già của Mẹ. 

Trong căn nhà của Mẹ Trần Thị Cúc, bà Nguyễn Thị Bưng (SN 1954), vẫn âm thầm gánh trọn việc phụng dưỡng. Về làm dâu khi cha chồng và anh chồng đã hy sinh, chồng tham gia kháng chiến, bà Bưng coi Mẹ Cúc như mẹ ruột mình.

“Sáng hòa sữa, tắm rửa; trưa đút cháo; tối lại lo từng giấc ngủ”, công việc ấy lặp đi lặp lại suốt nửa thế kỷ qua đôi bàn tay tận tụy của người phụ nữ nay cũng đã ngoài 70. Bà Bưng chính là người thay chồng, thay anh làm tròn chữ hiếu, giữ cho nếp nhà ba gian xưa luôn ấm áp mùi nhang khói và tình người.

Ở nhà Mẹ Nhỏ, bà Võ Thị Lượng, người cháu dâu đã gắn bó hơn 30 năm, lại là người “giữ hộ” ký ức cho Mẹ. Khi Mẹ Nhỏ không còn minh mẫn, chính bà Lượng là người kể lại rành rọt từng trận đánh, từng lần Mẹ bị giặc bắt bớ, tra tấn nhưng không chịu khuất phục và cả những lần nuôi đại đội radar 41, trung đoàn 929, sư đoàn 372…

“Chồng tôi lớn lên trong vòng tay của cô. Đất nước hòa bình cũng nhờ những người Mẹ VNAH như Mẹ Nhỏ, nên mình chăm cô, lo cho Mẹ là lẽ đương nhiên”, vừa nói, bà Lượng vừa tỉ mẩn gọt trái Mẹ thích. Rồi mỗi ngày rằm, mồng Một hay cận xuân, cúng Tết, bà Lượng lại sắp xếp đĩa bánh cùng Mẹ thắp nhang cho hai người anh chị liệt sĩ đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Với Mẹ Phạm Thị Bờ, sự tiếp nối ấy hiện rõ trong nhịp sống đời thường. Nay Mẹ đã ngoài chín mươi, người con dâu Trần Thị Ánh cùng con trai Đặng Đình Phụ là chỗ dựa lúc tuổi già của Mẹ. Những bữa cơm giản dị, những lần dìu Mẹ ra hiên hóng gió là cách gia đình bù đắp cho một đời Mẹ đã dành trọn cho kháng chiến.

Trong những căn nhà không nhiều của cải vật chất, tình thân vẫn đầy lên theo năm tháng. Sự hiện diện của những người con dâu, cháu dâu không chỉ là trách nhiệm mà là sự giao thoa giữa hai thế hệ phụ nữ: Một thế hệ dâng hiến người thân và đời mình cho Tổ quốc và một thế hệ dâng hiến sự tận tụy chăm sóc để bù đắp những mất mát bi thương.

Đời sống hiện tại của các Mẹ VNAH ở Điện Bàn Đông hôm nay không chỉ có bóng dáng người thân, mà còn là sự bao bọc của cả cộng đồng. Ký ức chiến tranh không còn là nỗi đau biệt lập, nó đã trở thành bài học lịch sử sống động cho thế hệ cháu chắt.

Với gia đình Mẹ Trần Thị Cúc, người cháu nội Trần Văn Đại (SN 1984) dù đã lập gia đình vẫn ở cùng chăm sóc bà và mẹ, thờ phụng tổ tiên. Anh nhớ những năm trước, khi bà còn minh mẫn, mỗi chiều lại kể chuyện chiến tranh.

“Giờ bà không kể nữa, tôi kể lại cho con cháu nghe để tụi nhỏ nhớ cội nguồn”, anh Đại luôn tự hào về “di sản” mà bà nội để lại. Trong những ngày lễ, con cháu quây quần thắp hương, sửa soạn mâm cơm, để quá khứ và hiện tại cùng hiện diện trong mái ấm gia đình nhỏ.

Ở làng Cẩm Sa, câu chuyện của Mẹ Nhỏ không chỉ nằm trong phạm vi gia đình. Mỗi năm đến 27/7, cả làng làm một đám giỗ chung cho các liệt sĩ. Khi khói hương lan tỏa, trẻ con chạy chơi quanh sân, ký ức đau thương được đặt cạnh nhịp sống mới, bình yên và tiếp nối.

Còn trong khoảng sân nhỏ nhà mẹ Bờ xuân năm nay lại rộn rã hơn nhờ những “người con” đặc biệt, các chiến sĩ thuộc Binh chủng Tăng thiết giáp. Từ sự kết nối của Đảng ủy phường, 11 Mẹ VNAH tại địa phương đã được Bộ Tư lệnh Binh chủng nhận phụng dưỡng suốt đời. 

Thiếu tướng Hoàng Văn Lợi, Chính ủy Bộ Tư lệnh Tăng thiết giáp chia sẻ, đây không chỉ là hỗ trợ về vật chất, mà là sự tri ân sâu sắc của người lính hôm nay đối với những người Mẹ đã sinh ra những người lính năm xưa.

Tại phường Điện Bàn Đông, công tác "Đền ơn đáp nghĩa" đã thấm sâu vào từng hoạt động của các ban ngành, đoàn thể. Trong đó, bà Nguyễn Thị Minh Châu, Chủ tịch Hội LHPN phường Điện Bàn Đông, cho biết các hội viên luôn coi việc thăm hỏi, chăm sóc các Mẹ VNAH như Mẹ Bờ, Mẹ Cúc, Mẹ Nhỏ… là niềm tự hào. Trong năm qua, Hội Liên hiệp Phụ nữ phường Điện Bàn Đông luôn tích cực triển khai nhiều hoạt động thiết thực trong công tác đền ơn đáp nghĩa, chăm lo, thăm hỏi, động viên các gia đình chính sách, người có công với cách mạng, các Mẹ VNAH.

NGUYỄN THỊ THÚY HIỀN (thực hiện)