Cha mẹ đừng "ép cân" con theo cách người lớn

Tình trạng thừa cân, béo phì ở trẻ em đang gia tăng đáng lo ngại trong những năm gần đây, đặc biệt ở nhóm trẻ từ 6-11 tuổi. Theo PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn, Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, đây không đơn thuần là vấn đề ngoại hình mà là nguy cơ sức khỏe lâu dài, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển thể chất, tâm lý và chất lượng sống của trẻ.

Trẻ béo phì có nguy cơ cao mắc rối loạn chuyển hóa, tăng huyết áp, đái tháo đường type 2, gan nhiễm mỡ, dậy thì sớm và các bệnh tim mạch khi trưởng thành, đồng thời dễ gặp mặc cảm, tự ti, ảnh hưởng đến giao tiếp và kết quả học tập.

Thực tế tại các cơ sở chuyên khoa cho thấy nhiều phụ huynh lo lắng khi con ở độ tuổi 6-11 đã nặng 25–35kg. Với những trường hợp có chỉ số khối cơ thể (BMI) vượt ngưỡng theo tuổi và giới, trẻ có thể được xếp vào nhóm thừa cân, béo phì và cần được theo dõi, can thiệp sớm. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, điều chỉnh cân nặng ở trẻ phải dựa trên nguyên tắc khoa học, không thể áp dụng cách ăn kiêng của người lớn.

Nhiều gia đình vì quá sốt ruột đã cắt giảm mạnh tinh bột, loại bỏ thịt lợn, thịt bò, không cho trẻ uống sữa và cấm hoàn toàn bánh kẹo ngọt. PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng cảnh báo, những biện pháp cực đoan này có thể khiến cân nặng giảm nhanh trong thời gian ngắn nhưng tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng.

Giai đoạn 6-11 tuổi là thời kỳ trẻ tăng trưởng mạnh về chiều cao, hoàn thiện hệ xương, phát triển não bộ và củng cố miễn dịch. Nếu khẩu phần ăn thiếu năng lượng, thiếu protein và các vi chất quan trọng như sắt, kẽm, canxi, vitamin D, trẻ có thể mệt mỏi, giảm tập trung, chậm tăng chiều cao, suy giảm miễn dịch và thậm chí hình thành rối loạn hành vi ăn uống về sau.

Tinh bột không phải là "thủ phạm" gây béo phì nếu sử dụng hợp lý. Trẻ ở tuổi học đường vẫn cần tinh bột để cung cấp năng lượng cho học tập và vận động. Điều quan trọng là lựa chọn nguồn tinh bột phù hợp và kiểm soát khẩu phần.

Thay vì cho trẻ ăn quá nhiều cơm trắng, bánh mì trắng hay mì ăn liền – những thực phẩm giàu tinh bột tinh chế, hấp thu nhanh – gia đình nên ưu tiên các loại tinh bột hấp thu chậm như gạo lứt, khoai lang, ngô, yến mạch, bún hoặc phở với lượng vừa phải, kết hợp tăng cường rau xanh để tạo cảm giác no lâu. Việc cắt bỏ hoàn toàn tinh bột có thể khiến trẻ nhanh đói, thèm ăn và ăn bù nhiều hơn vào các bữa sau, gây mất kiểm soát năng lượng.

Tương tự, thịt lợn và thịt bò không cần loại bỏ hoàn toàn khỏi khẩu phần. Đây là nguồn cung cấp đạm chất lượng cao cùng sắt và kẽm cần thiết cho tăng trưởng và tạo máu. Vấn đề nằm ở cách lựa chọn và chế biến. Gia đình nên ưu tiên phần thịt nạc, hạn chế mỡ, chế biến bằng cách luộc, hấp, kho nhạt thay vì chiên rán nhiều dầu mỡ. Bên cạnh đó, có thể đa dạng hóa nguồn đạm từ cá, tôm, trứng, đậu phụ và các loại đậu để đảm bảo đủ chất mà không dư thừa năng lượng.

Việc hạn chế bánh kẹo ngọt là cần thiết nhưng cũng cần linh hoạt. Nếu cấm tuyệt đối, trẻ dễ hình thành tâm lý thèm ăn và tìm cách ăn vụng. Thay vào đó, phụ huynh có thể cho trẻ sử dụng với tần suất rất ít, số lượng nhỏ, không dùng đồ ngọt làm phần thưởng và không để trẻ ăn vào buổi tối. Đặc biệt, cần loại bỏ hoặc hạn chế tối đa nước ngọt có gas, trà sữa, nước ép đóng hộp và các loại đồ uống nhiều đường - những nguồn "đường ẩn" khiến trẻ tăng cân nhanh mà phụ huynh đôi khi không để ý.

Sữa vẫn là thực phẩm quan trọng với trẻ 6-11 tuổi, kể cả trẻ béo phì. Việc cắt sữa hoàn toàn có thể làm trẻ thiếu canxi và vitamin D, ảnh hưởng đến quá trình phát triển chiều cao và mật độ xương. Gia đình nên chọn sữa ít béo hoặc không đường, sử dụng với lượng phù hợp, khoảng 400–500 ml mỗi ngày, tránh uống quá muộn vào buổi tối để không làm tăng tổng năng lượng nạp vào.

Nguyên tắc kiểm soát cân nặng ở trẻ là đảm bảo đủ chất nhưng đúng lượng và đúng giờ. Trẻ nên duy trì ba bữa chính và hai bữa phụ lành mạnh mỗi ngày, tăng rau xanh và trái cây ít ngọt, giảm thực phẩm chiên rán, ăn chậm, nhai kỹ và không vừa ăn vừa xem tivi hay sử dụng điện thoại. Gia đình cần tạo môi trường ăn uống tích cực, tránh quát mắng hoặc gây áp lực về cân nặng khiến trẻ mặc cảm.

Song song với dinh dưỡng, vận động thể chất giữ vai trò then chốt. Trẻ cần được vận động ít nhất 60 phút mỗi ngày thông qua các hoạt động phù hợp lứa tuổi như chạy nhảy, đạp xe, bơi lội, chơi thể thao ngoài trời. Thời gian ngồi trước màn hình nên được kiểm soát hợp lý để tránh lối sống tĩnh tại – một trong những yếu tố thúc đẩy béo phì.