Nhân ngày 8/3, khi nhiều người nhắc đến hình ảnh người phụ nữ dịu dàng, gắn với những công việc nhẹ nhàng, ít ai nghĩ tới bác sĩ pháp y - những người thường xuyên làm việc giữa hiện trường, phòng khám nghiệm hay những ca giám định đầy áp lực.

Với ThS.BS Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội, hành trình hơn 2 thập niên gắn bó với nghề là hành trình kiên trì đi tìm sự thật từ những dấu vết lặng im.

Trong câu chuyện chia sẻ với PV Báo Phụ nữ Việt Nam nhân Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3, chị đã kể về một nghề đặc biệt của y học nơi khoa học, bản lĩnh và trách nhiệm được đặt lên hàng đầu để bảo vệ sự thật và công lý.

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến, pháp y là một lĩnh vực rất đặc biệt của y học. Nếu các bác sĩ lâm sàng tập trung vào việc cứu chữa người bệnh, thì bác sĩ pháp y lại có nhiệm vụ giải mã những dấu vết để tìm ra sự thật khoa học phía sau các vụ việc.

"Pháp y không chỉ đơn thuần là khám nghiệm tử thi để xác định nguyên nhân tử vong. Đó còn là quá trình phân tích, đối chiếu rất nhiều dữ liệu để tìm ra điều gì thực sự đã xảy ra", bác sĩ Ngọc Yến chia sẻ.

Nhìn lại hành trình của mình, chị cho rằng tính cách đã phần nào "chọn nghề" cho mình. Từ nhỏ, chị đã là người thích phân tích, chú ý đến chi tiết và luôn đặt câu hỏi trước mọi hiện tượng. Những phẩm chất ấy lại rất phù hợp với công việc pháp y - chỉ một dấu vết nhỏ cũng có thể làm thay đổi toàn bộ hướng điều tra.

Những năm còn học tại Trường Đại học Y Hà Nội, việc lựa chọn chuyên ngành pháp y rất hiếm. Mỗi khóa chỉ có vài sinh viên theo đuổi lĩnh vực này, thậm chí có khóa không có nữ. Một phần vì công việc nặng nề, phần khác vì tâm lý e ngại khi phải thường xuyên tiếp xúc với tử thi.

Thời điểm đó, pháp y ở Việt Nam cũng chưa phát triển như hiện nay. Hệ thống đào tạo và tổ chức chuyên môn mới chỉ dần được xây dựng trong hơn 2 thập niên gần đây. Vì thế, con đường đến với nghề của những bác sĩ pháp y thế hệ đầu thường không hề dễ dàng.

Thế nhưng, càng đi sâu vào công việc, bác sĩ Ngọc Yến càng nhận ra giá trị đặc biệt của lĩnh vực này. Pháp y không chỉ giúp tìm ra nguyên nhân cái chết mà còn góp phần bảo vệ sự thật và công lý.

"Có những vụ việc, chỉ một chi tiết nhỏ cũng có thể giúp cơ quan điều tra tìm ra hướng đi đúng. Khi mình làm tốt công việc của mình, nghĩa là mình đang góp phần bảo vệ sự thật và giúp nhiều người được minh oan", chị tâm sự.

Ít ai biết rằng trong những năm đầu bước vào nghề, chị từng giấu gia đình về công việc của mình. Trước đó, chị làm việc trong lĩnh vực quản lý của ngành y tế. Khi chuyển sang làm chuyên môn pháp y, đó là một bước ngoặt lớn trong sự nghiệp.

"Những năm đầu, hầu như gia đình tôi không biết tôi làm pháp y. Mọi người vẫn nghĩ tôi làm việc trong ngành y như trước", chị Ngọc Yến nhớ lại.

Sự e ngại ấy xuất phát từ một thực tế quen thuộc trong văn hóa Á Đông: Cái chết luôn là điều khiến nhiều người kiêng kỵ. Ngay cả việc đi đám tang, nhiều người cũng có tâm lý tránh né. Vì thế, công việc thường xuyên tiếp xúc với tử thi lại càng khiến người ta dè dặt.

Nhân viên đang lấy mẫu xét nghiệm AND để phục vụ cho quá trình điều tra

Chị từng lo lắng rằng nếu gia đình biết, họ sẽ không yên tâm. Nhưng theo thời gian, khi chị chia sẻ thẳng thắn về công việc, người thân dần hiểu và ủng hộ. "Thực ra khi làm việc, mình chỉ nghĩ đó là khoa học. Mình không nghĩ đến chuyện sợ hãi. Mình chỉ tập trung phân tích các dấu vết và tìm ra lời giải thích hợp lý nhất", chị tâm sự.

Điều khiến chị băn khoăn hơn cả lại là các con. Chị từng sợ rằng khi biết mẹ làm pháp y, các con sẽ ngại khi nói với bạn bè. Nhưng phản ứng của con lại khiến chị bất ngờ. "Có lần tôi hỏi con rằng con có thấy ngại khi nói với bạn bè về công việc của mẹ không. Con nói rằng các bạn còn thấy 'ngầu' nữa. Lúc đó tôi mới thở phào", chị cười.

Trong mắt nhiều người, pháp y chủ yếu gắn liền với việc xác định nguyên nhân tử vong. Nhưng theo bác sĩ Ngọc Yến, đó chỉ là một phần của lĩnh vực này. Pháp y còn bao gồm rất nhiều hoạt động khác như giám định thương tích, xác định dấu vết sinh học, phân tích ADN, điều tra các vụ xâm hại tình dục hay giám định độc chất.

Thực tế, nhiều vụ việc pháp y xử lý liên quan đến người còn sống chứ không chỉ người đã mất. Ví dụ, trong các vụ xâm hại tình dục, giám định pháp y có vai trò đặc biệt quan trọng để bảo vệ nạn nhân và cung cấp bằng chứng cho cơ quan điều tra. Hà Nội là địa bàn đông dân, số lượng vụ việc cần giám định khá lớn. Điều đó khiến công việc của những người làm pháp y luôn trong trạng thái bận rộn.

Những mẫu vật như máu, tim... của các vụ án vẫn được lưu trữ tại Trung tâm Pháp y Hà Nội

Theo bác sĩ Yến, bác sĩ pháp y phải có kiến thức rất rộng. Nếu bác sĩ lâm sàng thường chỉ chuyên sâu một lĩnh vực, thì bác sĩ pháp y phải hiểu biết tổng hợp nhiều chuyên khoa khác nhau, từ ngoại khoa, sản khoa, giải phẫu bệnh đến chẩn đoán hình ảnh hay hóa học độc chất.

"Con người có thể bị tổn thương ở bất kỳ bộ phận nào, vì vậy bác sĩ pháp y phải có kiến thức tổng hợp để phân tích mọi dấu vết", chị giải thích.

Một nguyên tắc quan trọng trong pháp y là không bỏ qua bất kỳ chi tiết nào. Chỉ một dấu vết nhỏ cũng có thể thay đổi toàn bộ hướng điều tra. Đó có thể là một vết thương ở vị trí bất thường, một chi tiết trên quần áo hay thậm chí là thói quen thuận tay của nạn nhân. Tất cả đều có thể gợi ý những giả thuyết hoàn toàn khác nhau.

"Trong một vụ việc, chúng tôi phải đặt ra hàng trăm, thậm chí hàng nghìn câu hỏi. Khi nào tất cả những câu hỏi đó được giải đáp một cách logic thì mới có thể đưa ra kết luận", chị nói.

Công việc ấy đòi hỏi sự kiên nhẫn và khả năng suy luận khoa học rất cao. Có những vụ việc phải phân tích trong nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần mới có thể đưa ra kết luận cuối cùng. Theo chị, mọi cái chết đều có nguyên nhân. Có thể khoa học chưa đủ điều kiện để xác định ngay, nhưng chắc chắn không có cái chết nào hoàn toàn vô cớ.

Không chỉ đòi hỏi kiến thức chuyên môn, nghề pháp y còn thử thách cả tâm lý và sức chịu đựng của người làm nghề. Bác sĩ Ngọc Yến vẫn nhớ như in một đêm cách đây nhiều năm. Một vụ việc xảy ra tại một nhà nghỉ. Chủ cơ sở không đồng ý để khám nghiệm tử thi tại chỗ nên cơ quan chức năng phải đưa thi thể ra nghĩa trang. Lúc đó đã gần nửa đêm. Một mình chị đứng giữa nghĩa trang mênh mông, chờ các lực lượng khác đến.

"Lúc đó tôi thực sự tủi thân. Nhìn xung quanh chỉ có mình mình. Tôi tự hỏi vì sao mình lại chọn con đường này", chị kể.

Thời sinh viên, chị từng là một trong những sinh viên xuất sắc của trường. Nếu lựa chọn những chuyên ngành khác như phẫu thuật thẩm mỹ, có lẽ thu nhập sẽ cao hơn nhiều. Nhưng cuối cùng chị vẫn gắn bó với pháp y. Có lẽ vì khi đã bước vào nghề, chị nhận ra mình không thể rời bỏ nó. Những đêm đi khám nghiệm hiện trường, những chuyến công tác bất ngờ lúc nửa đêm hay những ca làm việc kéo dài nhiều giờ đã trở thành một phần quen thuộc của cuộc sống.

Trong hàng trăm vụ việc từng tham gia, có những vụ khiến chị nhớ mãi. Đó là một vụ cháy lớn khiến nhiều người thiệt mạng. Công việc của tổ pháp y là xác định nguyên nhân tử vong và hỗ trợ nhận dạng các nạn nhân. Nhưng điều khiến chị ám ảnh nhất không phải là hình ảnh tử thi bởi với bác sĩ pháp y đó là điều quen thuộc mà là cảnh tượng bên ngoài. Hàng trăm người thân của các nạn nhân tập trung tại hiện trường, khóc lóc, gọi tên người thân. Có những gia đình mất cùng lúc nhiều người.

"Tiếng khóc của họ khiến tôi không thể quên được. Hai đêm sau đó tôi gần như không ngủ được", chị tâm sự. Trong những tình huống như vậy, nhiệm vụ của pháp y không chỉ là xác định nguyên nhân tử vong mà còn phải nhanh chóng nhận dạng nạn nhân để trả thi thể về cho gia đình. Đó cũng là cách giúp giảm bớt phần nào nỗi đau cho những người ở lại. Sau nhiều năm làm nghề, điều khiến bác sĩ Ngọc Yến tự hào nhất không phải những vụ án lớn đã tham gia, mà là sự chính xác trong từng bản kết luận.

Mỗi kết luận pháp y đều có giá trị pháp lý. Nếu sai sót, hậu quả có thể rất nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến oan sai. Vì thế, chị luôn nhắc nhở các đồng nghiệp trẻ phải làm việc với tinh thần khoa học và trách nhiệm cao nhất.

NGUYỄN THÀNH NAM (thực hiện)

08/03/2026 08:07