"Lễ cúng bến nước" của đồng bào M'Nông tại xã Đam Rông 4 - Lâm Đồng đã được phục dựng hoành tráng, mang đậm bản sắc và linh thiêng vào sáng ngày 16/12/2025. Đây chính là thành quả đầy đầy ý nghĩa phát xuất từ khát khao tìm lại những giá trị văn hóa lâu đời đã và đang mai một dần của bà con người M'Nông cùng với sự hỗ trợ, tạo điều kiện của Cục Văn hóa các Dân tộc (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) và chính quyền địa phương.

Nghi lễ thiêng liêng, từng có thời gian lắng sâu trong ký ức cộng đồng, nay được phục dựng công phu, trang trọng như một cuộc trở về đầy xúc động với cội nguồn văn hóa người M'Nông ở Đam Rông 4.

Cúng bến nước không chỉ là một nghi lễ, đó còn là lời nhắc nhở về mối quan hệ thiêng liêng giữa con người với rừng, với nước, mạch sống của buôn làng.

Trong đời sống của người M'Nông, bến nước không đơn thuần là nơi lấy nước sinh hoạt. Đó là linh hồn của buôn, là nơi kết nối con người với Yàng Dak - Thần Nước, với đất trời và núi rừng.

Do tập quán du canh, du cư, người M'Nông xưa thường xuyên đi tìm vùng đất mới để sinh sống. Nhưng dù đến đâu, điều kiện tiên quyết để lập buôn vẫn là phải có nguồn nước trong lành. Khi phát hiện mạch nước tốt, họ lập bến nước và tổ chức lễ cúng, thường vào thời điểm sau vụ thu hoạch - khi con người có điều kiện dâng lễ tạ ơn thần linh.

Từ sáng sớm ngày lễ, người trong buôn đã tề tựu đông đủ tại nhà dài, nơi sinh hoạt cộng đồng của người M'Nông. Không khí trang nghiêm nhưng ấm áp lan tỏa trong ngôi nhà dài. Lễ vật được chuẩn bị chu đáo: một con heo, một con gà trống lông đỏ, nắm xôi thơm, nải chuối chín, ba ché rượu cần, trứng gà, chén thịt và gan lợn, cùng chén lớn đựng tiết lợn pha rượu - tất cả đều được chuẩn bị bằng tấm lòng thành kính.

Khi mọi thứ đã sẵn sàng, thầy cúng và già làng bắt đầu thông báo với chính quyền địa phương ngày làm lễ, giờ mở lễ, địa điểm bến nước của buôn làng. Sau đó thầy cúng lan truyền với buôn làng lý do của nghi lễ: "Ơ bà con trong buôn nghe đây! Buôn làng ta đã tìm được nguồn nước mới. Suối trong, đất lành, rừng còn che chở. Bến nước là mạch sống của buôn làng. Không có nước thì không có rẫy, không có rẫy thì buôn làng không ấm no. Vậy nên ta quyết định làm lễ cúng bến nước, Mỗi nhà hãy chuẩn bị lễ vật bằng tấm lòng thành".

Rồi thầy cúng đứng trước nhà dài, thắp lửa, bày lễ và cất lời khấn mời Yàng Dak cùng các thần linh của đất, trời, rừng núi và sông suối về chứng giám. Trong tiếng khấn linh thiêng, mạch nước đầu nguồn hiện lên như món quà thiêng liêng mà thần linh ban tặng cho con người để trồng lúa, trồng ngô, nuôi sống buôn làng qua bao mùa rẫy.

Tiếng chiêng lại vang lên, dẫn đoàn người tiến về bến nước - nơi diễn ra nghi thức quan trọng nhất của lễ. Bến nước nằm ở con suối đầu nguồn, nơi dòng nước trong mát bền bỉ như hơi thở của đại ngàn. Trên khoảng đất bằng phẳng bên suối, lễ vật được trai làng bày biện cẩn trọng, hướng về phía nguồn nước. Con lợn hiến sinh, ché rượu cần, hoa quả núi rừng… được đặt trang nghiêm, gửi gắm lòng biết ơn sâu sắc của con người đối với thiên nhiên.

Già làng đại diện cho buôn làng dâng lời khấn tạ ơn các Yàng, cầu mong nguồn nước luôn trong lành, không bao giờ cạn, để dân làng khỏe mạnh, no đủ, buôn làng yên vui. Khi lời khấn dứt, thầy cúng đi vòng dưới suối, đổ chén tiết lợn pha rượu xuống dòng nước đang chảy, khoảnh khắc thiêng liêng như sự giao hòa giữa con người và thần linh.

Nghi lễ hoàn tất, những người phụ nữ bắt đầu lấy lấy nước vào trong quả bầu khô, gùi trên vai mang về buôn, đổ vào các ché rượu của buôn làng. Khi đến ngã ba đầu tiên, thầy cúng dừng lại, đổ một phần chén chén tiết lợn pha rượu xuống đất và khấn, đọc tên các dòng họ trong buôn làng tỏ lòng biết ơn Yàng đã phù hộ cho dân làng sức khỏe, cuộc sống ấm no, hạnh phúc, xin tiếp tục che chở, bảo vệ các dòng họ, để con cháu chúng con sinh sống yên vui, hòa thuận, no đủ quanh năm.

Sau phần lễ là phần hội, trở về buôn làng đội chiên trình diễn những nhịp điệu rộn ràng, thanh niên nam nữ nhún nhảy theo nhịp chiêng, điệu múa xoang mừng hội. Trong lần tái hiện này, tại nhà dài diễn ra nhiều hoạt động vui chơi như hội thi nấu ăn, trò chơi bịt mắt bắt vịt, leo cột mỡ… diễn ra sôi nổi, kéo mọi người xích lại gần nhau hơn.

Cúng bến nước chính là lời người M'Nông nói với đất trời. Là lời cảm ơn Yàng đã cho nước chảy, cho rừng xanh, cho lúa lên rẫy. Giữ được bến nước là giữ được sự sống của buôn làng, giữ được tiếng chiêng là giữ được hồn núi rừng.

Giữa những đổi thay của đời sống hiện đại, lễ cúng bến nước được phục dựng không chỉ để nhớ về quá khứ, mà còn để nhắc hôm nay và mai sau: hãy giữ rừng, giữ nước, để mạch nguồn văn hóa M'Nông còn chảy mãi giữa đại ngàn Tây Nguyên.