Trong đời sống tâm linh của người Thái, người Dao, người Lự, người Mảng…có một vị nữ thần bước ra từ nhiều huyền sử được truyền tụng từ đời này qua đời khác. Đó là Nàng Han - vị nữ anh hùng giống như Bà Trưng, Bà Triệu trong tâm thức người Kinh.

Lai Châu: Người có công với bản Mường được kể muôn đời

Người Thái ở Mường So (Phong Thổ - Lai Châu) còn lưu truyền chuyện về Nàng Han rằng, từ xưa lắm rồi, có giặc phương Bắc tàn ác tràn qua bản Mường người Thái, chúng đi đến đâu thì đốt nhà giết người đến đó. Bỗng có một chàng trai khôi ngô tuấn tú từ phương Nam đến tập hợp trai tráng người Thái đánh đuổi quân giặc phương Bắc. Thắng trận trở về, chàng trai tổ chức khao quân và tắm gội bên suối Pá So Na thuộc địa phận xã bản Lang ngày nay. Chàng trai bảo quân lính xếp đá ông sư thành một cái ao nhỏ để tắm. Chàng trai vào đó tắm và không thấy trở ra, chỉ thấy một bộ quần áo của phụ nữ để lại.

Những ghi chép sưu tầm về chuyện kể, địa danh, đền thờ Nàng Han ở vùng Thái Mường So (trái). Người dân làm lễ tế tại mó nước bên suối Pa So Na nơi huyền sử ghi Nàng Han tắm xong rồi hóa về trời (phải)

Dân bản cho rằng, có một nữ thần đã giả trang làm chàng trai để giúp người Thái đánh đuổi giặc. Từ đó, dân bản gọi người anh hùng đó là Nàng Han (theo tiếng Thái, "Nàng" là người con gái, "Han" có nghĩa là anh hùng, dũng cảm) và lập đền thờ, hương khói bốn mùa, chọn ngày 15 tháng 2 âm lịch là ngày Nàng Han tắm ở ao đá rồi hóa thân về trời để tổ chức lễ hội tưởng nhớ.

Cố nghệ nhân Lò Thị Phẹ, thuộc đội gái xòe nổi tiếng xứ Thái hồi cuối thế kỉ 19 cũng kể rằng, xứ Mường So có 3 lễ hội lớn là Then Kin Pang (Lễ tạ ơn trời), Kin Khẩu Mẩu Lẩu (Lễ mừng cơm mới) và Lễ hội Nàng Han nhưng Lễ hội Nàng Han là đông vui nhất.

Khi dự lễ Cúng tướng của người Lự ở Nậm Tăm (huyện Sìn Hồ), tôi cũng thấy người Lự dành một khu rừng thiêng để thờ cúng hương hồn các vị tướng có công bảo vệ bản làng. Đó là hương hồn những liệt sỹ trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, tiểu phỉ. Và bài cúng của ông thầy cúng Lò Văn Tam ở rừng thiêng cũng nhắc và mời Nàng Han về thụ hưởng lễ vật của dân bản. Điều này chứng tỏ, Nàng Han cũng là một vị anh hùng trong tâm thức cộng đồng người Lự.

Dịp khác, khi về với dân tộc Mảng ở Nâm Ban để dự lễ cúng Lý Pơ Gia ở bản Nâm Ô, ông thầy cúng ở bản Nậm Ô cũng nhắc và mời Nàng Han về dự lễ với dân bản Mảng. Tổ tiên người Mảng kể lại, Nàng Han tuy là người Thái nhưng có công đánh đuổi giặc giữ yên bản làng nên được người Mảng ngưỡng vọng.

Câu chuyện huyền sử về nữ anh hùng Nàng Han, tôi cũng được nghe kể từ bản này sang làng khác của người Thái và người La Ha trên cánh đồng Mường Than (Than Uyên, Lai Châu). Theo đó, Nàng Han là người cụ thể, sinh ra và lớn lên ở Mường Than, cũng giả nam dẫn quân đi đánh giặc nhưng Nàng bị kẻ phản bội trong cộng đồng bắn tên chết khi đang tắm. Ngày nay, trên cánh đồng Mường Than vẫn còn những địa danh được lưu truyền như, bãi tập trận Nàng Han, suối Nàng Han tắm, Bãi khao quân của Nàng Han…

Yên Bái: Vị nữ anh hùng xứ Mường Lò

Trong dịp về Mường Lò (Yên Bái) vui hội xòe đoàn kết lớn nhất Việt Nam, tôi lại được nghệ nhân Lò Văn Biến ở bản Cang Nà, thị xã Nghĩa Lộ, tỉnh Yên Bái, người đã dành nghiên cứu, lưu giữ và truyền dạy văn hóa cho các thế hệ đồng bào dân tộc Thái kể chuyện Nàng Han.

Nghệ nhân Lò Văn Biến khẳng định, ông đã đi và tìm hiểu tất cả các nghi lễ, tín ngưỡng của người Thái vùng Mường Lò thì đều thấy trong các lễ hội đều có dấu tích tín ngưỡng Nàng Han. Ông Biển đơn cử như trò chơi Tó Má Lẹ, trong thư tịch cổ của người Thái vùng ghi rõ, đó là trò chơi của Nàng Han dạy quân lính và bản làng nên ngày ngày, trò chơi này chỉ dành cho phụ nữ chơi mỗi dịp Tết đến xuân về.

Ông Biển cũng cho biết, nhiều người già ở Mường Lò khẳng định, 36 điệu xòe cổ nổi tiếng của người Thái miền Tây bắc là do Nàng Han sáng tạo và truyền dạy lại cho dân bản, thể hiện tinh thần đoàn kết của cộng đồng người Thái trong chống giặc ngoại xâm.

Mặt khác, trong kho tàng dân ca đồ sộ và phong phú của người Thái Mường Lò mà ông Biển kỳ công sưu tầm, cũng có nhiều trường ca hát ca ngợi công lao và sự anh dũng của vị nữ tướng huyền thoại này. Ở Mường Lò có núi Đuông Nàng Han là nơi thờ cúng Nàng Han của dân bản

Sơn La: Hành trình mang tín ngưỡng Nàng Han lên khu tái định cư mới

Cách đây 15 năm trước, cái đêm cuối cùng người Thái ở huyện Quỳnh Nhai (Sơn La) tổ chức tiệc xòe để chia tay vùng đất cũ nhường chỗ cho Lòng hồ thủy điện Sơn La, tôi cũng đã may mắn chứng kiến những nghi lễ rước vị nữ anh hùng này lên vùng Mường La, khu tái định cư mới. Đêm đó, cụ Lò Pú Nả, người đã dẫn đầu những bô lão người Thái đến các địa danh ven sông Đà như Bãi tập trận Nàng Han, Ao Nàng Han tắm, Đền thờ Nàng Han… để mời vị thần này lên vùng đất mới. Theo đó, theo huyền sử Nàng Han ở nơi này, Nàng Han là người Pơ Mú và có tên cụ thể là Khum Chương.

Vùng đất cổ Quỳnh Nhai đã ngập dưới chín tỉ mét khối nước của Lòng hồ thủy điện Sơn La nhưng giữa lòng hồ mênh mông đó, vẫn còn một điểm cao nhất chưa bị ngập là Cột mốc tưởng niệm vùng đất Quỳnh Nhai cũ. Nơi đây, tỉnh Sơn La đã xây một đài tưởng niệm để vinh danh hơn 10 nghìn người Thái đã nhường đất vì dòng điện ngày mai của tổ quốc.

Lễ hội gội đầu để tưởng nhớ Nàng Han ở xã Mường Giàng, huyện Quỳnh Nhai, Sơn La.

Dẫn chúng tôi bằng thuyền đuôi én vượt 30 km lòng hồ lên Đài tưởng niệm này, anh Điêu Chính Hiến - Phó Phòng Văn hóa huyện Quỳnh Nhai bồi hồi kể: "Dãy núi Tạng Kẻ cao 2020m ở vùng đất Quỳnh Nhai cũ so với mực nước biển nhìn đã thấp đi nhiều khi nước lòng hồ dâng lên. Ngay dưới chân thuyền mình đang chạy đây, trước kia là những bãi sông, chân núi dày đặc huyền tích về Nàng Han".

Cũng theo anh Hiến, trên Đài tưởng niệm ở giữa mênh mông lòng hồ này, cứ đến chiều 30 Tết, người Thái ở các khu tái định cư mới lại lũ lượt chèo thuyền về để làm giỗ Nàng Han. Bởi, người Thái vùng Quỳnh Nhai lý giải rằng, ở dưới Lòng hồ kia, nghìn đời nay người Thái được Nàng Han phụ hộ, che chở và đã trở thành một vị Then (thần linh) trong đời sống tâm linh của người Thái.

Với vai trò tâm linh cực kỳ quan trọng trong đời sống của người Thái ở Sơn La, ngành văn hóa tỉnh này cũng đã xây dựng lại Đền thờ Nàng Han tại xã Mường Giàng, huyện Quỳnh Nhai. Vùng đất tái định cư mới của người Thái.

Hơn chục năm nay, tỉnh Sơn La cũng khôi phục lại Lễ hội gội đầu ở bản Phiêng Lanh, xã Mường Giàng, huyện Quỳnh Nhai, ngay ven Lòng hồ thủy điện để tưởng nhớ đến vị nữ anh hùng Nàng Han. Truyền thuyết về Lễ hội được người Thái kể rằng, sau khi đánh thắng giặc trở về, đúng vào ngày 30 Tết âm lịch, Nàng Han ra lệnh cho quân sĩ dừng lại bên bờ suối nghỉ ngơi, tắm gội, ăn mừng chiến thắng và đón chào năm mới. Kể từ đó để tưởng nhớ đến nữ tướng Nàng Han, cứ chiều 30 Tết, bà con dân tộc Thái trắng lại tổ chức lễ gội đầu để cúng mừng năm mới.

Thanh Hóa: Nàng Han - "Bà Triệu nơi miền Tây xứ Thanh"

Người Thái ở miền tây Thanh Hóa gồm các huyện Quan Hóa, Lang Chánh, Bá Thước, Cẩm Thủy và Thường Xuân cũng có tín ngưỡng lễ hội và thờ cúng Nàng Han mỗi dịp Tết đến, Xuân về. Theo huyền tích, Nàng Han có quê quán từ làng Bù Đồn, xã Vạn Xuân (Thường Xuân).

Bà Cầm Thị Đảnh, làng Bù Đồn, xã Vạn Xuân (Thường Xuân) đã tuổi 84 cho biết, hiện nay, tại vùng này vẫn còn những dấu tích gắn với truyền thuyết về Nàng Han.

Bên trong hang Mường có nhũ đá hình thiếu nữ đang ngồi nghỉ sức, kế bên là hình voi, ngựa chiến hóa đá đứng chầu. Trên đỉnh hang Mường là khối đá hình nữ tướng ngồi trên ngựa bay về trời. Còn bên dưới chân núi là một dòng suối nhỏ, nước chảy ra có màu đỏ, tương truyền đó là máu của quân giặc. Dòng suối đó chảy vào dòng sông bên ngoài hang Mường. Sau này dân bản đặt tên cho dòng sông là sông Nhồng (tiếng Thái gọi là sông máu). Phía bên ngoài cửa hang Mường là cánh đồng Thắm nơi diễn ra các trận đánh giữa Nàng Han với quân giặc.