Tại các phiên thảo luận chiến lược của Nghị viện châu Âu diễn ra ở Brussels (Bỉ) ngày 26 và 27/1/2026, một nhận thức chung đã được các nhà lập pháp khẳng định: Ngân sách không bao giờ là một bản kế hoạch tài chính trung lập. Đằng sau những con số khô khan là những lựa chọn mang tính sống còn đối với sự công bằng xã hội. 

"Ngân sách có trách nhiệm giới" (Gender Budgeting) hiện đã trở thành công cụ quản trị sắc bén, giúp các quốc gia tiên phong biến cam kết bình đẳng thành những kết quả thực chứng.

Nếu nhìn từ thực tiễn quản lý tại các quốc gia như Thụy Điển hay Áo, chúng ta sẽ thấy một tư duy hoàn toàn khác biệt. Đây thực chất là quá trình phân tích, đánh giá và lập kế hoạch sao cho mọi nguồn lực công, từ thuế, phí đến các khoản đầu tư hạ tầng, đều được phân bổ dựa trên sự thấu hiểu sâu sắc về nhu cầu khác biệt giữa nam giới và phụ nữ.

Thay vì một bản dự toán "mù giới" vốn mặc định mọi công dân đều thụ hưởng dịch vụ công như nhau, ngân sách có trách nhiệm giới buộc các nhà điều hành phải trả lời những câu hỏi hóc búa: "Chính sách thuế này sẽ tác động đến thu nhập thực tế của phụ nữ ra sao?" hay "Khoản đầu tư cao tốc này có vô tình bỏ quên nhu cầu di chuyển của những người làm công việc chăm sóc gia đình?". 

Bà Carlien Scheele, Giám đốc Viện Bình đẳng giới châu Âu (EIGE), nhấn mạnh: "Dòng tiền chính là bản tuyên ngôn trung thực nhất của một Chính phủ. Khi bạn nhìn thấu cách một quốc gia chi tiền, bạn sẽ thấy họ thực sự coi trọng ai trong xã hội".

Nhìn vào bức tranh toàn cầu, Áo nổi lên như một hình mẫu về sự quyết liệt pháp lý khi đưa việc quản lý ngân sách giới vào Hiến pháp từ năm 2009. Đây là một bước đi đột phá bởi nó biến việc lồng ghép giới từ một lựa chọn chính trị thành một nghĩa vụ hành chính bắt buộc. Tại quốc gia này, mỗi Bộ ngành khi trình dự toán ngân sách đều phải đối mặt với một cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt, phải đính kèm ít nhất một mục tiêu cụ thể về giới. Bà Gabriele Heinisch-Hosek, cựu Bộ trưởng Phụ nữ Áo, từng chia sẻ rằng chính nhờ cơ chế này mà các chính sách đào tạo nghề đã được tái cấu trúc hoàn toàn. Thay vì chỉ đầu tư vào các ngành công nghiệp nặng truyền thống, ngân sách đã được san sẻ cho các mô hình đào tạo linh hoạt, giúp phụ nữ - những người thường bị ràng buộc bởi trách nhiệm chăm sóc, có cơ hội tái hòa nhập thị trường lao động một cách sòng phẳng.

Trong khi đó, Thụy Điển lại mang đến bài học về sự tinh tế và tính kinh tế trong quản trị thông qua câu chuyện "Dọn tuyết có trách nhiệm giới" đã trở thành kinh điển. Bằng cách thay đổi ưu tiên dọn tuyết từ các trục đường chính cho xe hơi sang các lối đi bộ và trạm xe buýt, Thụy Điển đã tạo ra một cuộc cách mạng nhỏ nhưng hiệu quả lớn. Dữ liệu thực tế cho thấy chi phí để dọn tuyết cho người đi bộ thấp hơn nhiều so với chi phí y tế để điều trị cho những vụ tai nạn trượt ngã, vốn đa số nạn nhân là phụ nữ và người già. Kinh nghiệm này minh chứng rằng ngân sách giới không phải là chi tiêu nhiều hơn, mà là chi tiêu thông minh hơn, biến một dịch vụ công đơn thuần thành công cụ bảo vệ sức khỏe và tài chính cho những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất.

Khác với các nước châu Âu, Australia và Canada lại tập trung vào sức mạnh của các báo cáo tác động. Australia - quốc gia tiên phong từ năm 1984 - đã sử dụng "Báo cáo Ngân sách Phụ nữ" như một chiếc gương soi chiếu mọi chính sách thuế. Cách làm của họ là phân tích tỉ mỉ để đảm bảo rằng các chính sách phúc lợi không vô tình tạo ra "bẫy tài chính", khiến phụ nữ mất động lực quay lại làm việc sau khi sinh con.

Bí quyết của Australia hay Canada không nằm ở các cuộc điều tra quy mô tốn kém, mà ở việc tận dụng tối đa dữ liệu hành chính được "số hóa" ngay tại nguồn.

Tại các quốc gia này, mọi tương tác của công dân với hệ thống công, từ việc đăng ký kinh doanh, nộp thuế, đến sử dụng bảo hiểm y tế hay giao thông công cộng, đều được phân tách giới tính tự động thông qua mã định danh số. Điều này tạo ra một kho dữ liệu "sống", cho phép các nhà lập pháp nhìn thấy rõ bức tranh thực tế: Phụ nữ đang gặp rào cản ở đâu trong chuỗi giá trị nông nghiệp? Hay tại sao các gói tín dụng hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ lại chưa "chạm" tới tay các nữ chủ doanh nghiệp vùng sâu?

Đặc biệt, Canada đã nâng tầm việc quản trị dữ liệu thông qua công cụ GBA+ (Phân tích Giới cộng thêm). Đây không chỉ là một bảng khảo sát, mà là một "bộ lọc kỹ thuật" bắt buộc trong chu trình ngân sách. GBA+ buộc các nhà hoạch định phải phân tích dữ liệu không chỉ ở góc độ giới tính (nam/nữ) mà còn lồng ghép với các yếu tố như độ tuổi, sắc tộc và tình trạng kinh tế.

Nếu một đề xuất ngân sách hoặc một dự án đầu tư công không có dữ liệu chứng minh được tác động công bằng hoặc không chỉ ra được cách giải quyết khoảng cách giới, hệ thống sẽ "từ chối" ngay từ khâu dự thảo. Chính cơ chế "không dữ liệu - không ngân sách" này đã biến những con số vô hồn thành một "la bàn" chính xác, giúp Chính phủ cắt giảm những khoản chi lãng phí và tập trung nguồn lực vào những nơi thực sự tạo ra giá trị xã hội.

Quy trình 3 giai đoạn: Phân tích (dựa trên dữ liệu xương sống) - Lập kế hoạch - Giám sát và Đánh giá là công thức chung của các quốc gia thành công. 

Bài học lớn nhất từ thực tiễn quốc tế chính là sự kết hợp giữa dữ liệu chính xác, quyết tâm chính trị và tính minh bạch tuyệt đối.

Ngân sách giới chỉ thực sự có linh hồn khi được phơi bày dưới sự giám sát của công chúng và các tổ chức xã hội. Tóm lại, câu chuyện về ngân sách giới không chỉ là về tiền bạc mà còn là về việc định nghĩa lại giá trị của con người trong các chính sách quốc gia. Khi dòng tiền chảy đúng hướng không chỉ đòi lại sự công bằng cho phụ nữ mà còn thúc đẩy tăng trưởng GDP, giảm chi phí xã hội và tạo dựng một nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của mọi quốc gia trong tương lai.

Bài: KIM THANH

Thiết kế: TRẦN THẮNG

Kỳ 4: Từ cam kết chính sách đến hành động thực tế