Khái niệm khởi nghiệp thường gắn liền với người trẻ. Tuy nhiên, thực tiễn tại Việt Nam đang chứng minh một làn sóng ngược dòng đầy ấn tượng: Lực lượng người cao tuổi đang trở thành nguồn lực kinh tế quan trọng của đất nước.

Ngoài 60 tuổi vẫn học cách làm mới sản phẩm

Sinh ra và lớn lên ở làng nghề Bát Tràng (Hà Nội), nơi nghề gốm đã trở thành một phần của đời sống cộng đồng, từ nhỏ, bà Lương Thị Thư đã tiếp xúc với nghề của gia đình. Sau khi xí nghiệp gốm Bát Tràng giải thể, bà quyết định tự mở xưởng sản xuất.

Bà Thư chia sẻ: Con đường làm nghề không phải lúc nào cũng bằng phẳng. Thị trường thay đổi. Khách hàng có thêm nhiều lựa chọn. Các cơ sở sản xuất trong và ngoài làng nghề cùng cạnh tranh. Nhưng càng đứng trước những thay đổi ấy, bà Thư càng không muốn dừng lại.

"Tuổi tôi đã cao nhưng tôi vẫn luôn tìm tòi, học hỏi để tạo ra những sản phẩm đẹp hơn, để sản phẩm đi vào lòng người và cạnh tranh được với thị trường thế giới", bà chia sẻ.

Những năm tháng làm nghề giúp bà có một vốn kinh nghiệm mà không trường lớp nào có thể thay thế. Nhưng kinh nghiệm ấy, theo bà, chỉ thực sự có giá trị khi được đặt cạnh tinh thần học hỏi.

3 người con gái của bà cũng tiếp nối nghề của gia đình. Từ một công việc mưu sinh, nghề gốm trở thành sợi dây kết nối các thế hệ.

Ở tuổi ngoài 60, khi mà nhiều người đã nghĩ đến việc nghỉ ngơi, bà Thư vẫn đều đặn có mặt trong xưởng gốm ở Bát Tràng. Giữa không gian đã quá quen thuộc với đất, men và lửa, người phụ nữ ấy vẫn miệt mài tìm tòi những mẫu sản phẩm mới. Nghề gốm đã đi cùng bà từ thuở nhỏ, qua những năm tháng làm công nhân xí nghiệp gốm Bát Tràng rồi đến ngày bà tự mở xưởng riêng.

Xưởng gốm ngày càng phát triển. Từ chỗ tạo việc làm cho vài lao động, nay cơ sở của bà Thư có khoảng 30 người làm việc, với mức thu nhập bình quân từ 7-10 triệu đồng/người/tháng. Doanh thu mỗi năm đạt trên 5 tỷ đồng.

Với bà, làm kinh tế ở tuổi này không chỉ để có thêm thu nhập. Đó còn là cách giữ lấy nghề của cha ông, giữ những kỹ năng đã được truyền từ nhiều thế hệ và tạo cơ hội để những người khác có một công việc ổn định.

Khởi nghiệp sáng tạo từ nghề truyền thống

Nếu bà Thư làm mới nghề gốm từ đất và lửa thì Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận, Giám đốc Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức (thôn hạ Phùng Xá, xã Hồng Sơn, TP Hà Nội), lại tìm cách làm mới nghề tơ tằm từ chính con tằm.

Sinh ra trong một gia đình nhiều đời gắn bó với nghề dâu tằm tơ, bà Thuận hiểu từng công đoạn của nghề truyền thống: từ trồng dâu, nuôi tằm đến ươm tơ, se sợi, dệt vải. Nhưng càng hiểu nghề, bà càng nhìn thấy những giới hạn của phương thức sản xuất cũ khi sản phẩm truyền thống phải cạnh tranh với hàng công nghiệp. Ở tuổi 73, bà luôn truyền cảm hứng và nhiệt huyết cho những người trẻ đang ấp ủ dự định khởi nghiệp.

Ý tưởng về tấm chăn bông tơ tằm tự dệt đến với bà từ những quan sát rất đời thường. Những ngày ngồi bên nong tằm, bà chú ý cách con tằm nhả tơ và đan kén. Chỉ trong vòng đời ngắn ngủi, con tằm có thể tạo ra những sợi tơ rất dài mà không bị rối.

Bà bắt đầu đặt câu hỏi: Nếu để con tằm tự nhả tơ theo cách tự nhiên nhất, liệu có thể tạo ra một sản phẩm mới? Câu hỏi ấy đưa bà vào một hành trình thử nghiệm bền bỉ không dùng khung cửi, không có máy móc và không cần can thiệp trực tiếp vào sợi tơ mà vẫn luyện cho hàng vạn con tằm, mỗi con góp một phần nhỏ, cùng tạo nên một tấm kén phẳng liền mạch.

Cách làm ấy giúp giảm sự phụ thuộc vào tay nghề ở một số công đoạn, đồng thời giữ được tính tự nhiên của sợi tơ. Từ một quan sát rất nhỏ trong đời sống, bà Thuận đã tìm ra hướng phát triển mới cho nghề truyền thống. Sản phẩm không chỉ dừng lại ở những giá trị tiêu dùng quen thuộc. Tấm kén tơ tằm còn được các đối tác từ Nhật Bản và Pháp nghiên cứu, ứng dụng giữa hai lớp kính trong xây dựng nhằm hỗ trợ điều hòa nhiệt độ, hướng tới những công trình an toàn và bền vững hơn. Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức hiện có 1 sản phẩm đạt OCOP 5 sao và 4 sản phẩm OCOP 4 sao.

Nghệ nhân Phan Thị Thuận cũng dành nhiều thời gian truyền nghề cho thế hệ trẻ. Từ học sinh tiểu học đến sinh viên đại học, những người trẻ được tiếp cận nghề tơ tằm không chỉ như một công việc có thể tạo thu nhập, mà còn như một giá trị văn hóa có thể được phát triển bằng tư duy mới.

Khi phụ nữ tóc bạc tạo dựng giá trị kinh tế

Những người phụ nữ đã ở độ tuổi xế chiều như bà Lương Thị Thư, Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận, tuổi tác không khép lại khả năng tạo ra giá trị kinh tế. Với họ, khởi nghiệp không nhất thiết phải bắt đầu từ một doanh nghiệp công nghệ hay một ý tưởng hoàn toàn chưa từng có mà là đưa kinh nghiệm tích lũy được vào sản xuất, cải tiến sản phẩm, kết nối thị trường và quan trọng hơn, tạo sinh kế cho người khác.

Theo thông tin từ Hội người cao tuổi Việt Nam, hiện cả nước có gần 17 triệu người cao tuổi, với 57,2% là phụ nữ. Trong đó, có hơn 9 triệu người vẫn trực tiếp tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh và có hơn 455.000 người cao tuổi đạt danh hiệu "Người cao tuổi làm kinh tế giỏi", tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động. Những con số này cho thấy tiềm năng lớn của người cao tuổi trong phát triển kinh tế - xã hội.

Trong lực lượng ấy, phụ nữ cao tuổi chiếm tỷ lệ lớn. Họ hiện diện trong kinh tế hộ gia đình, hợp tác xã, cơ sở sản xuất, doanh nghiệp và các ngành nghề truyền thống. Những mô hình khởi nghiệp, phát triển kinh tế của như của phụ nữ cao tuổi nói riêng, người cao tuổi nói chung đang được Đảng, Nhà nước, MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội quan tâm, tạo điều kiện.

Cụ thể, Đề án "Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026-2035" (Đề án 2415) do Hội LHPN Việt Nam triển khai thực hiện theo Quyết định số 2415/QĐ-TTg ngày 31/10/2025 của Thủ tướng Chính phủ đang mở ra một hướng tiếp cận rộng hơn đối với phụ nữ có nhu cầu khởi sự, phát triển kinh tế. Đề án ưu tiên hỗ trợ nhiều nhóm phụ nữ, trong đó phụ nữ trung niên, cao tuổi.

Trong khi đó, Đề án "Người cao tuổi tham gia đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khởi nghiệp và tạo việc làm" được phê duyệt theo Quyết định số 379/QĐ-TTg ngày 20/02/2025 của Thủ tướng Chính phủ lại đặt người cao tuổi vào một vị trí chủ động hơn trong đời sống kinh tế - xã hội.

Một hệ sinh thái khởi nghiệp cho người cao tuổi được hình thành với mục tiêu trong giai đoạn 2025-2030 đặt mục tiêu hỗ trợ ít nhất 1.260 người cao tuổi khởi nghiệp, hình thành 500 mô hình và tạo việc làm cho ít nhất 100.000 lao động; tầm nhìn đến năm 2035 là hỗ trợ ít nhất 2.500 người cao tuổi khởi nghiệp, hình thành 1.000 mô hình và tạo việc làm cho 200.000 lao động.

Không chỉ dừng lại ở những mục tiêu định lượng cụ thể, các giải pháp được đặt ra tại Đề án còn hướng tới đào tạo quản trị, kỹ năng khởi sự kinh doanh, chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật, xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc, quảng bá sản phẩm trên nền tảng số và kết nối người cao tuổi với các mạng lưới cố vấn. Đây cũng chính là những khoảng trống mà nhiều người khởi nghiệp ở tuổi cao có thể gặp phải khi bước vào một thị trường ngày càng vận hành bằng công nghệ và yêu cầu quản trị hiện đại.

Với những người phụ nữ tóc đã điểm bạc, tuổi tác không phải là điểm kết thúc của hành trình làm kinh tế. Ngược lại, những năm tháng đã đi qua mang đến cho họ một thứ vốn đặc biệt: kinh nghiệm, sự từng trải, những hiểu biết về nghề, về người và về thị trường. Khi được đặt trong một môi trường có thêm công nghệ, kiến thức quản trị và chính sách hỗ trợ, những nguồn vốn quý đó có thể tiếp tục được phát triển và tạo ra nhiều giá trị hơn.

Phía sau mỗi hành trình "khởi nghiệp tóc bạc" là một câu chuyện về lao động, về sự tự chủ và về khả năng tiếp tục đóng góp của người cao tuổi. Họ chính là một nguồn lực cho khởi nghiệp, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và tạo việc làm và sinh kế cho chính mình và cho cộng đồng.