Siết chặt tiêu chí "Made in Vietnam": Chặn hành vi nhập hàng ngoại, gia công sơ sài rồi gắn mác hàng Việt

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng đan xen, việc xác định một sản phẩm có thực sự mang xuất xứ Việt Nam hay không đang trở thành vấn đề được cả cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng đặc biệt quan tâm.

Mới đây, Bộ Công Thương đã trình Chính phủ Tờ trình số 4153/TTr-BCT về việc xây dựng Nghị định quy định tiêu chí xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa lưu thông trong nước. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý đối với hàng hóa mang nhãn "Made in Vietnam" – khái niệm vốn được sử dụng phổ biến trên thị trường nhưng lại chưa có quy định pháp luật thống nhất để xác định.

Khoảng trống pháp lý kéo dài nhiều năm

Theo Bộ Công Thương, hệ thống pháp luật hiện hành về xuất xứ hàng hóa chủ yếu được xây dựng để phục vụ hoạt động xuất nhập khẩu và thực thi các cam kết thương mại quốc tế. Trong khi đó, đối với hàng hóa lưu thông trong nước, Việt Nam vẫn chưa có một văn bản pháp lý quy định cụ thể thế nào là hàng hóa có xuất xứ Việt Nam.

Khoảng trống này đã tạo ra không ít tranh cãi trong thực tế. Nhiều doanh nghiệp tự ghi trên sản phẩm các cụm từ như "Sản xuất tại Việt Nam", "Made in Vietnam", "Sản phẩm của Việt Nam" dù hàng hóa chỉ trải qua các công đoạn lắp ráp, đóng gói hoặc gia công đơn giản tại Việt Nam.

Trong nhiều trường hợp, nguyên liệu, linh kiện hoặc thậm chí sản phẩm hoàn chỉnh được nhập khẩu từ nước ngoài, sau đó chỉ thực hiện một số thao tác tối thiểu trước khi đưa ra thị trường với nhãn mác hàng Việt. Điều này không chỉ gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng mà còn tạo ra sự cạnh tranh thiếu công bằng đối với các doanh nghiệp thực sự đầu tư sản xuất trong nước.

Đáng chú ý, khi xảy ra tranh chấp hoặc phản ánh từ người tiêu dùng, cơ quan quản lý nhiều khi gặp khó khăn trong xử lý do chưa có căn cứ pháp lý rõ ràng để xác định hành vi ghi nhãn xuất xứ có vi phạm hay không.

Gia công đơn giản sẽ không được coi là xuất xứ Việt Nam

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của dự thảo Nghị định là quy định rõ các tiêu chí xác định hàng hóa có xuất xứ Việt Nam.

Theo đó, hàng hóa có thể được coi là có xuất xứ Việt Nam nếu được sản xuất hoàn toàn tại Việt Nam hoặc đáp ứng các tiêu chí chuyển đổi xuất xứ trong trường hợp có sử dụng nguyên liệu nhập khẩu.

Đặc biệt, Bộ Công Thương đề xuất loại trừ các công đoạn gia công, chế biến hoặc lắp ráp đơn giản khỏi căn cứ xác định xuất xứ. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không thể chỉ nhập linh kiện hoặc sản phẩm từ nước ngoài, thực hiện một số công đoạn tối thiểu rồi ghi nhãn "Made in Vietnam".

Các hoạt động như đóng gói, thay đổi bao bì, dán nhãn, phân loại, lắp ráp đơn giản hoặc các công đoạn không làm thay đổi cơ bản bản chất và đặc tính của hàng hóa sẽ không được coi là đủ điều kiện để xác lập xuất xứ Việt Nam.

Quy định này nhằm ngăn chặn tình trạng lợi dụng hoạt động sản xuất tối thiểu để "hợp thức hóa" hàng hóa ngoại nhập thành hàng Việt, một hình thức gian lận thương mại ngày càng tinh vi trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Bảo vệ thương hiệu hàng Việt trước nguy cơ bị "đánh cắp" uy tín. Việc xây dựng tiêu chí xác định xuất xứ Việt Nam không chỉ mang ý nghĩa quản lý thị trường mà còn liên quan trực tiếp đến uy tín của hàng hóa sản xuất trong nước.

Những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã đầu tư mạnh vào công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Không ít mặt hàng "Made in Vietnam" đã tạo dựng được vị thế vững chắc trên thị trường nội địa, thậm chí cạnh tranh thành công với hàng nhập khẩu.

Tuy nhiên, cùng với đó là tình trạng một số tổ chức, cá nhân lợi dụng niềm tin của người tiêu dùng đối với hàng Việt để nhập khẩu sản phẩm từ nước ngoài hoặc thuê gia công tại nước ngoài nhưng vẫn gắn nhãn hàng Việt nhằm hưởng lợi về giá bán và sức tiêu thụ.

Hành vi này không chỉ gây thiệt hại cho người tiêu dùng mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến hình ảnh của các doanh nghiệp sản xuất chân chính. Khi một sản phẩm kém chất lượng được gắn mác Việt Nam, uy tín chung của hàng Việt trên thị trường cũng bị ảnh hưởng.

Các chuyên gia cho rằng việc ban hành Nghị định sẽ góp phần tạo ra "hàng rào kỹ thuật" cần thiết để bảo vệ giá trị thương hiệu quốc gia, nhất là trong bối cảnh cuộc vận động "Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam" đã được triển khai nhiều năm và đang mang lại hiệu quả tích cực.

Tiệm cận thông lệ quốc tế

Bộ Công Thương cho biết hầu hết các nền kinh tế phát triển đều đã xây dựng hệ thống tiêu chí xác định xuất xứ để ghi nhãn nước sản xuất nhằm bảo vệ người tiêu dùng và hỗ trợ sản xuất trong nước.

Tại Liên minh châu Âu (EU), hàng hóa muốn ghi nhãn sản xuất tại EU phải đáp ứng các quy tắc xuất xứ không ưu đãi theo Bộ luật Hải quan Liên minh. Mỹ cũng áp dụng nguyên tắc tương tự khi yêu cầu công đoạn sản xuất cuối cùng tạo nên bản chất của hàng hóa phải được thực hiện tại Mỹ mới có thể ghi nhãn "Made in USA".

Nhiều quốc gia còn xây dựng quy định riêng cho các ngành hàng mang tính biểu tượng hoặc có giá trị thương hiệu cao. Chẳng hạn, Thụy Sĩ áp dụng các tiêu chuẩn rất nghiêm ngặt đối với đồng hồ "Swiss Made", trong khi Mỹ có quy định riêng cho ô tô, dệt may và các sản phẩm len. New Zealand cũng có tiêu chuẩn riêng đối với ngành rượu vang.

Việc Việt Nam xây dựng Nghị định riêng về xuất xứ hàng hóa lưu thông trong nước được đánh giá là phù hợp với xu hướng quản lý quốc tế, đồng thời giúp nâng cao tính minh bạch của thị trường.

Một điểm được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm là liệu quy định mới có làm gia tăng thủ tục hành chính hay không.

Theo Bộ Công Thương, doanh nghiệp vẫn được quyền tự xác định và tự kê khai xuất xứ hàng hóa trên nhãn như hiện nay. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin đã công bố và có nghĩa vụ chứng minh khi cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra hoặc yêu cầu giải trình.

Như vậy, Nghị định không đặt ra cơ chế cấp phép hay chứng nhận bắt buộc trước khi ghi nhãn "Made in Vietnam", qua đó tránh phát sinh thêm chi phí tuân thủ và thủ tục hành chính cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, trách nhiệm giải trình sẽ cao hơn, buộc doanh nghiệp phải lưu giữ đầy đủ hồ sơ về nguyên liệu, quy trình sản xuất và tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước để chứng minh xuất xứ khi cần thiết.

Giới chuyên gia nhận định, nếu được ban hành, Nghị định sẽ góp phần giải quyết một trong những vấn đề tồn tại lâu nay của thị trường nội địa là sự thiếu minh bạch trong việc ghi nhãn xuất xứ.

Khi các tiêu chí được quy định rõ ràng, người tiêu dùng sẽ có cơ sở để nhận biết đâu là sản phẩm thực sự được sản xuất tại Việt Nam. Đồng thời, các doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc vào sản xuất trong nước cũng được bảo vệ tốt hơn trước sự cạnh tranh từ những sản phẩm chỉ "mượn danh" hàng Việt.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm và xu hướng ưu tiên hàng hóa trong nước đang gia tăng, việc hoàn thiện khung pháp lý về xuất xứ không chỉ là yêu cầu quản lý nhà nước mà còn là bước đi cần thiết để củng cố niềm tin vào giá trị của nhãn hiệu "Made in Vietnam", qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng Việt trên thị trường trong nước và quốc tế.