Ở tuổi thất thập, khi hầu hết mọi người chọn cách nghỉ ngơi bên con cháu thì bà Nguyễn Thị Bình, Giám đốc HTX Bản Dao (phường Thống Nhất, Phú Thọ), vẫn thoăn thoắt với chiếc máy tính và điện thoại thông minh, tìm hướng nâng tầm cây sả ở vùng núi Tây Bắc.

Với đặc tính chịu hạn tốt trên đất dốc, sả từng là cây trồng chủ lực của người Mường, người Dao ở phường Thống Nhất suốt 20 năm qua. Thế nhưng, khoảng chục năm trước, câu chuyện "được mùa mất giá" ập đến khiến sả thu hoạch về không ai mua, dân phơi khô chất đống như rơm đun bếp. Có nhà còn không cắt, để bạt ngàn đồi sả cháy khô lá dưới nắng.

Thời điểm năm 2015, giá sả từ 14.000 đồng/kg tụt thê thảm xuống còn 2.000 đồng. Nhìn bà con lao đao, bà Bình không đành lòng. Với kinh nghiệm làm hợp tác xã từ thời bao cấp vắt qua thời đổi mới, bà hiểu rằng nếu bán thô, nông dân mãi mãi chỉ được hưởng phần "cành", còn phần "hoa quả" có giá trị lớn đều rơi vào tay thương lái.

Bà Bình sau đó đã dành 2 năm ròng rã đi khắp các tỉnh, thành để nghiên cứu thị trường. Ý tưởng biến cây sả tươi thành tinh dầu dần hình thành. Ban đầu, bà đem nguyên liệu đi thuê chiết xuất. Dù lợi nhuận thấp do chi phí vận chuyển nhưng nó giải quyết được hàng nghìn tấn sả tồn đọng cho người dân.

Năm 2019, bước ngoặt thực sự đến khi ý tưởng "Trồng và chế biến tinh dầu sả theo chuỗi giá trị" của bà đạt giải tại cuộc thi phụ nữ khởi nghiệp sáng tạo do Hội LHPN Việt Nam tổ chức. Với số vốn hỗ trợ và sự đồng lòng của các thành viên trong HTX, xưởng chiết xuất tinh dầu sả chính thức ra đời ngay tại địa phương.

Hiện tại, mỗi ngày HTX tiêu thụ hơn 1,5 tấn sả nguyên liệu. Từ những củ sả nhỏ, vỏ và rễ tưởng như bỏ đi, qua bàn tay của bà Bình và những người phụ nữ HTX Bản Dao đã trở thành "vàng lỏng" với giá trị 2,5 triệu đồng/lít tinh dầu.

Sản phẩm không chỉ đạt chứng nhận OCOP 3 sao mà còn đang hướng tới 4 sao để xuất khẩu. Cùng với sự phát triển của HTX Bản Dao, đời sống của những thành viên cũng dần dần được cải thiện. Họ mua được tivi, xe máy và vươn lên thoát nghèo.

Tại xã biên giới Xuân Nha (Sơn La), một người phụ nữ Mường cũng đang viết nên câu chuyện tương tự. Đó là chị Lò Thị Nguyễn, Giám đốc HTX Sản xuất và Chế biến măng sạch Xuân Nha. Ở tuổi 35, chị Nguyễn cùng những phụ nữ khác đã biến thứ "sản vật trời cho" của vùng đất biên viễn thành mặt hàng xuất khẩu sang Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc).

Giống như bao tấm gương phụ nữ khởi nghiệp khác, hành trình đưa cây măng Bát Độ vươn ra thế giới của chị Nguyễn "không trải hoa hồng". Năm 2020, chị vay mượn để đầu tư hơn 7.000 củ giống măng Bát Độ cho bà con. Do thiếu kỹ thuật, trồng không đúng mùa vụ, gặp nắng nóng đỉnh điểm, củ giống chết hàng loạt. "Tôi như chết lặng, 50 triệu đồng tích góp bao năm mất trắng", chị Nguyễn nhớ lại.

Không bỏ cuộc, chị mời chuyên gia về "mổ xẻ" nguyên nhân và nhận ra một điều rằng, muốn phát triển kinh tế một cách bền vững thì phải làm bài bản. Chị kiên trì hướng dẫn bà con trồng đúng đầu mùa mưa, đảm bảo nước tưới. Từ 10ha ban đầu, đến nay diện tích măng Bát Độ tại xã Xuân Nha đã lên tới hơn 280ha.

Cái hay làm nên sự thành công của mô hình này chính là sự tỉ mỉ của phụ nữ. Trong 9 thành viên sáng lập HTX, có tới 7 người là nữ.

Không chỉ bán củ măng, chị Nguyễn còn tận dụng lá măng (bán cho thương lái gói bánh) và cành chiết để bán giống. Một héc-ta măng Bát Độ giờ đây mang lại doanh thu 45 triệu đồng, cao gấp nhiều lần cây ngô, cây sắn. Đặc biệt, hệ thống nhà sấy năng lượng mặt trời hiện đại giúp măng giữ được màu sắc và chất lượng tự nhiên, chinh phục được cả những thị trường khó tính.

Tại xã Mường Chanh (tỉnh Sơn La), chị Cầm Thị Mòn và nhóm phụ nữ dân tộc Thái cũng đang từng ngày viết nên câu chuyện đưa hạt cà phê Arabica "vượt dốc". Trước năm 2018, cà phê Mường Chanh bị ép giá đến mức chỉ còn 3.000 - 4.000 đồng/kg. Nhiều người đã định chặt bỏ cà phê để trồng cây khác.

Bước ngoặt đến khi chị Mòn được tham gia chuyến tham quan Tây Nguyên. Lần đầu đi máy bay, lần đầu thấy quy trình chế biến sâu, chị ngỡ ngàng nhận ra bấy lâu nay mình đang "cầm vàng mà để vàng rơi".

Năm 2021, HTX Ara-Tay Coffee ra đời. Cái tên "Ara-Tay" mang ý nghĩa cà phê Arabica của người Thái. Họ không bán cà phê thô nữa mà xây nhà màng sấy bằng hiệu ứng nhà kính, đầu tư máy xát vỏ công nghệ ướt và máy pha thử sản phẩm.

Sự tỉ mỉ trong khâu thu hái (chỉ hái quả chín 100%) và quy trình chế biến tuần hoàn (vỏ cà phê làm phân hữu cơ) đã nâng giá trị hạt cà phê lên gấp nhiều lần.

Tháng 10/2023, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn khi ấy là ông Lê Minh Hoan đã đến thăm và dành lời khen cho những người phụ nữ Thái này. Chị Mòn từ một nông dân nghèo, nay đã làm chủ một cơ sở sản xuất trị giá hàng tỷ đồng. Ngôi nhà gỗ của gia đình chị cũng trở thành nơi đón tiếp các đối tác quốc tế.

Nhìn vào những mô hình của bà Bình, chị Nguyễn hay chị Mòn, có thể thấy ở họ có một điểm chung là thay đổi tư duy từ sản xuất manh mún, nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa tập trung, quy mô lớn và gắn với nhu cầu thị trường. Việc phát triển kinh tế tập thể gắn với sản xuất theo chuỗi. Các HTX đóng vai trò quan trọng trong việc tạo sinh kế và giúp đồng bào dân tộc thiểu số thay đổi nếp nghĩ, cách làm. Những người phụ nữ vùng cao không còn là đối tượng cần được trợ giúp mà trở thành những chủ thể kinh tế tự tin, năng động.

Bà Pờ Diệu Ninh, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh, Chủ tịch Hội LHPN tỉnh Điện Biên,  nhấn mạnh vai trò đặc biệt của Đề án "Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp" như một "đòn bẩy" quan trọng trong việc nâng cao quyền năng kinh tế của phụ nữ. Việc triển khai Đề án "Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2017-2025" (Đề án 939) đã tạo ra những chuyển biến sâu sắc trong nếp nghĩ, cách làm của phụ nữ địa phương, đặc biệt là phụ nữ dân tộc thiểu số. Từ chỗ quen với sản xuất tự cung tự cấp, nhiều chị em đã mạnh dạn chuyển sang tư duy kinh tế hàng hóa, chủ động tìm kiếm cơ hội kinh doanh và từng bước làm giàu trên chính quê hương mình.

Một trong những giá trị cốt lõi mà Đề án 939 mang lại là khơi dậy tinh thần đổi mới sáng tạo. Thông qua các cuộc thi "Ý tưởng phụ nữ khởi nghiệp", nhiều ý tưởng kinh doanh gắn với tài nguyên bản địa đã được hình thành và phát triển. Đáng chú ý, nhiều dự án còn vươn ra sân chơi toàn quốc, góp phần quảng bá hình ảnh phụ nữ vùng cao năng động, sáng tạo.

Không dừng lại ở việc khuyến khích ý tưởng, Đề án 939 còn đóng vai trò kết nối nguồn lực thông qua các tổ chức tín dụng, đặc biệt là Ngân hàng Chính sách xã hội, giúp hội viên tiếp cận nguồn vốn ưu đãi. Cùng với đó là các chương trình đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật và hỗ trợ xây dựng thương hiệu sản phẩm. Nhờ vậy, nhiều mô hình kinh tế do phụ nữ làm chủ đã ra đời và hoạt động hiệu quả.

Song song với đó là cơ hội nâng cao năng lực. Các lớp tập huấn "cầm tay chỉ việc" về kỹ thuật sản xuất, kỹ năng kinh doanh, quản lý tài chính hay ứng dụng thương mại điện tử đã giúp phụ nữ dân tộc thiểu số từng bước bắt nhịp với kinh tế thị trường. Đây là nền tảng quan trọng để họ không chỉ sản xuất mà còn biết cách tiêu thụ sản phẩm hiệu quả.

Một điểm sáng khác là việc phát huy giá trị văn hóa bản địa thành sinh kế. Từ các mô hình du lịch cộng đồng đến sản phẩm thủ công truyền thống, chế biến nông sản đặc trưng, phụ nữ đang nâng tầm giá trị tài nguyên bản địa. Những mô hình này không chỉ mang lại thu nhập mà còn góp phần bảo tồn, lan tỏa bản sắc văn hóa các dân tộc.

Quan trọng hơn, Đề án 939 đã tạo ra sự thay đổi rõ nét về vị thế của phụ nữ trong gia đình và cộng đồng. Nhiều chị em đã vượt qua rào cản định kiến, tự tin tham gia các hoạt động kinh tế - xã hội, trở thành chủ doanh nghiệp, chủ hợp tác xã.

Đồng tình với nhận định trên, TS. Trương Thúy Hằng, Phó Trưởng khoa Giới và Phát triển (Học viện Phụ nữ Việt Nam) cho rằng, Đảng và Nhà nước đã thể hiện sự quan tâm thiết thực tới phụ nữ thông qua các giai đoạn của Đề án "Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp". Đây là một trong những chính sách lớn nhằm thúc đẩy quyền năng kinh tế của phụ nữ, tăng cường bình đẳng giới trong lĩnh vực kinh tế, đồng thời từng bước hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp dành riêng cho phụ nữ.

TS. Trương Thúy Hằng nhấn mạnh, Đề án mang ý nghĩa chiến lược trong việc khơi dậy tiềm năng, sức sáng tạo và nâng cao năng lực kinh tế của phụ nữ. Không chỉ góp phần thúc đẩy bình đẳng giới, tạo điều kiện để phụ nữ làm chủ kinh tế, Đề án còn đóng vai trò quan trọng trong tiến trình chuyển đổi số, phát triển bền vững và tạo ra các giá trị kinh tế - xã hội cho đất nước.

"Đặc biệt, việc hỗ trợ phụ nữ tiếp cận nguồn lực đã góp phần thu hẹp khoảng cách giới trong phát triển kinh tế, qua đó nâng cao vị thế của phụ nữ trong gia đình và xã hội. Từ thực tiễn triển khai, có thể thấy Đề án đã bước đầu hình thành một hệ sinh thái hỗ trợ tương đối toàn diện, giúp phụ nữ từng bước chuyển từ vai trò "tham gia" sang "làm chủ" trong các hoạt động kinh tế", bà Hằng chia sẻ.

Thực hiện: Nguyễn Tuấn Khang