Một xã, phường trong tương lai sẽ không chỉ là nơi người dân sinh sống, mà còn là nơi có thể đáp ứng tốt hơn nhu cầu học tập, khám chữa bệnh, việc làm, giải quyết thủ tục hành chính và tiếp cận các dịch vụ thiết yếu ngay trên địa bàn. Đó là mục tiêu Hà Nội hướng tới khi lần đầu tiên lựa chọn hai xã Phúc Thịnh và Thư Lâm để thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa".

Là mô hình chưa từng được triển khai trước đây, chủ trương này đang thu hút sự quan tâm của dư luận. Vì sao Hà Nội chọn Phúc Thịnh và Thư Lâm? "Xã, phường xã hội chủ nghĩa" sẽ khác gì so với mô hình hiện nay? Và nếu thí điểm thành công, những thay đổi đó sẽ tác động như thế nào đến cuộc sống của người dân?

Hà Nội không chọn Phúc Thịnh và Thư Lâm một cách ngẫu nhiên. Điều thành phố muốn kiểm chứng không chỉ là một mô hình quản trị mới mà là khả năng tạo ra một nơi người dân có thể học tập, làm việc, tiếp cận dịch vụ công và sử dụng các tiện ích ngay trên địa bàn mình sinh sống.

Hai xã liền kề có diện tích hơn 86 km² với gần 199.000 dân, quy mô đủ lớn để thử nghiệm cách phát triển theo không gian liên kết thay vì giới hạn bởi ranh giới hành chính. Đây cũng là cơ sở để đánh giá hiệu quả đầu tư hạ tầng, cung cấp dịch vụ công và phát triển kinh tế trên phạm vi rộng hơn.

Cả hai địa phương đều có nhiều dư địa phát triển. Phúc Thịnh được định hướng trở thành cực tăng trưởng phía Bắc Thủ đô nhờ lợi thế kết nối sân bay Nội Bài và các tuyến giao thông huyết mạch. Trong khi đó, Thư Lâm có quỹ đất lớn cùng hệ thống khu, cụm công nghiệp và nhiều dự án hạ tầng đang triển khai, tạo thêm cơ hội thu hút đầu tư và việc làm.

Tuy nhiên, với người dân, ý nghĩa của phép thử không nằm ở những bản quy hoạch hay con số vốn đầu tư. Điều họ kỳ vọng là có việc làm gần nhà hơn, con cái được học tập thuận tiện hơn, người cao tuổi tiếp cận dịch vụ y tế dễ dàng hơn, còn việc giải quyết thủ tục hành chính hay sử dụng các tiện ích công không còn phải đi xa.

Theo đề án của UBND TP Hà Nội, nếu mô hình chứng minh được hiệu quả, thành phố sẽ báo cáo Trung ương xem xét hợp nhất Phúc Thịnh và Thư Lâm, hướng tới hình thành một đơn vị hành chính khoảng 700.000 dân vào năm 2030. Mục tiêu sau cùng không chỉ là mở rộng quy mô quản lý, mà xây dựng một mô hình phát triển để người dân được hưởng dịch vụ tốt hơn và có chất lượng sống cao hơn trước khi nghiên cứu nhân rộng.

Điều khác biệt lớn nhất của mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" không nằm ở tên gọi hay bộ máy, mà ở mục tiêu đưa người dân trở thành trung tâm của mọi quyết sách và dịch vụ công.

Thay đổi đầu tiên được kỳ vọng là cách chính quyền phục vụ. Thay vì phải đi lại nhiều lần để hoàn tất thủ tục, người dân có thể tiếp cận các dịch vụ công nhanh hơn, minh bạch hơn nhờ chuyển đổi số và kết nối dữ liệu. Với nhiều người đang đi làm hoặc chăm sóc gia đình, việc không còn phải xin nghỉ chỉ để hoàn tất một bộ hồ sơ cũng là một thay đổi đáng kể.

Mô hình cũng hướng tới xây dựng mỗi xã, phường không chỉ là nơi để ở mà còn là nơi tạo việc làm và cơ hội phát triển. Khi hạ tầng, dịch vụ, công nghiệp và kinh tế số được đầu tư đồng bộ, người lao động có thêm cơ hội làm việc gần nhà, còn các hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ thuận lợi hơn trong mở rộng hoạt động.

Điều Hà Nội hướng tới không chỉ là tăng trưởng kinh tế mà còn nâng cao chất lượng sống. Trẻ em được học tập trong điều kiện tốt hơn, người cao tuổi tiếp cận dịch vụ y tế thuận tiện hơn, các gia đình có thêm không gian xanh và tiện ích công cộng ngay gần nơi sinh sống. Với nhiều phụ nữ vừa đi làm vừa chăm lo gia đình, trường học, cơ sở y tế hay dịch vụ công ở gần hơn cũng đồng nghĩa áp lực hằng ngày được giảm bớt.

Để những mục tiêu ấy không chỉ dừng ở kỳ vọng, Hà Nội xây dựng bộ 54 tiêu chí đánh giá kết quả thực hiện. Phúc Thịnh và Thư Lâm sẽ là hai địa phương đầu tiên áp dụng đầy đủ bộ tiêu chí này, trước khi thành phố xem xét nhân rộng mô hình.

Đáng chú ý, đằng sau việc chọn Phúc Thịnh và Thư Lâm không chỉ là một quyết định hành chính. Đó là cách Hà Nội và Trung ương chọn bắt đầu từ nơi gần dân nhất để kiểm chứng một mô hình mới, trong đó chất lượng sống của người dân là đích đến của mọi chính sách, trước khi nghĩ đến việc nhân rộng.

Ý tưởng này xuất phát từ đề xuất của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc đổi mới mô hình quản trị ở cấp cơ sở. Thay vì triển khai đồng loạt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị bắt đầu từ một xã hoặc phường để kiểm chứng trong thực tiễn, hoàn thiện rồi mới nhân rộng. Cách làm này giúp những đổi mới được thử nghiệm từng bước trước khi áp dụng trên diện rộng.

Theo định hướng, địa phương thí điểm cần được đầu tư đồng bộ về hạ tầng, trường học, bệnh viện, không gian công cộng và đô thị thông minh, đủ khả năng đáp ứng nhu cầu của cộng đồng dân cư quy mô lớn. Mục tiêu không chỉ là tạo ra một đơn vị hành chính mới, mà xây dựng một nơi người dân có thể học tập, làm việc và tiếp cận các dịch vụ thiết yếu với chất lượng cao ngay tại nơi mình sinh sống.

Nếu mô hình phát huy hiệu quả, kinh nghiệm từ Hà Nội sẽ là cơ sở để hoàn thiện chính sách và nghiên cứu nhân rộng tại các địa phương khác. Vì thế, Phúc Thịnh và Thư Lâm không phải đích đến, mà là điểm khởi đầu của một cách làm mới.

Nếu ý tưởng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là định hướng thì việc người dân có thực sự cảm nhận được sự thay đổi hay không, sẽ phụ thuộc vào cách Hà Nội triển khai trong thực tế.

Theo Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng, đây là mô hình chưa có tiền lệ, vì vậy thành phố lựa chọn cách làm thận trọng, triển khai từng bước, tiếp tục nghiên cứu và lấy ý kiến các cơ quan Trung ương trước khi hoàn thiện.

Điều Hà Nội hướng tới không chỉ là một mô hình quản lý mới, mà là xây dựng mỗi xã, phường trở thành nơi người dân có thể sống, làm việc và tiếp cận thuận lợi các dịch vụ thiết yếu ngay trên địa bàn. Thành công của mô hình, theo đó, sẽ không được đo bằng quy mô hay số lượng tiêu chí hoàn thành, mà bằng những thay đổi người dân thực sự cảm nhận trong cuộc sống hằng ngày. Thành phố xác định đây không chỉ là việc điều chỉnh mô hình tổ chức ở cấp cơ sở mà còn là quá trình cụ thể hóa các đặc trưng của xã hội chủ nghĩa vào điều kiện thực tiễn, hướng tới hình thành những quan hệ kinh tế - xã hội mới phù hợp mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2045.

Sau giai đoạn thí điểm, thành phố sẽ tổng kết, đánh giá và hoàn thiện mô hình trước khi xem xét nhân rộng. Bởi suy cho cùng, điều người dân chờ đợi không phải một mô hình mới trên giấy, mà là một cuộc sống thuận tiện, an toàn và chất lượng hơn.

Cuối cùng, thành công của mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" có lẽ không nằm ở tên gọi hay quy mô của một đơn vị hành chính mới, mà ở câu hỏi rất giản dị: người dân có thực sự thấy cuộc sống của mình tốt hơn hay không.

Theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, xây dựng xã phường xã hội chủ nghĩa là một trong những nền tảng để đất nước bước sang giai đoạn phát triển mới, phù hợp xu hướng chuyển từ quản lý hành chính truyền thống sang quản trị cộng đồng hiện đại, lấy người dân và chất lượng sống làm trung tâm.

Theo ông, xã phường xã hội chủ nghĩa hiện nay không phải quay về mô hình bình quân, bao cấp hay quản lý theo kiểu cũ, mà hướng tới xây dựng những cộng đồng cơ sở văn minh, hiện đại, có năng lực tự quản và thích ứng với thời đại số. Như Singapore có kinh nghiệm với mô hình đô thị thông minh gắn dịch vụ công số và sự hài lòng của người dân, hay Nhật Bản với các cộng đồng tự quản địa phương trong bối cảnh già hóa dân số.

"Mô hình xã phường xã hội chủ nghĩa cần hướng tới 10 giá trị gồm dân chủ, pháp quyền, kỷ cương, an toàn, xanh, số, mở, nhân văn, phát triển và hạnh phúc", GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nói. Trong đó, dân chủ tạo nền tảng cho niềm tin xã hội; pháp quyền bảo đảm công bằng và quyền của người dân; kỷ cương giúp cộng đồng vận hành ổn định.

Ông nhấn mạnh xã, phường xã hội chủ nghĩa phải là nơi người dân cảm thấy an toàn, được bảo vệ và thụ hưởng môi trường sống chất lượng cao; đồng thời ứng dụng mạnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong quản trị, phát triển. Quan trọng hơn, đây phải là cộng đồng khơi dậy khát vọng vươn lên, tinh thần đổi mới sáng tạo và năng lực tự phát triển của người dân, để mỗi người đều muốn gắn bó và cảm thấy hạnh phúc với nơi mình sinh sống.

Một mô hình mới rồi sẽ được kiểm chứng bằng thời gian. Nhưng với người dân, thước đo rõ nhất không nằm trong những báo cáo, bộ 54 tiêu chí hay những con số tăng trưởng. Đó là mỗi sáng thức dậy, một người mẹ yên tâm vì con được học gần nhà, người cao tuổi thuận tiện hơn mỗi lần đi khám bệnh, người lao động có thêm thời gian cho gia đình vì không còn phải mưu sinh quá xa. Những đổi thay ấy, dù rất đỗi bình dị, mới là lý do để mỗi người thêm yêu và muốn gắn bó với nơi mình đang sống, dù đó là quê hương hay nơi họ đã chọn để lập nghiệp.