Minh bạch nguồn gốc thực phẩm - Bài cuối: Người tiêu dùng cần chủ động nhập cuộc

Những lợi ích to lớn cho người tiêu dùng

Trong nhiều năm, nỗi lo thực phẩm bẩn không chỉ đến từ những vụ việc lớn bị phanh phui, mà còn đến từ việc người tiêu dùng gần như không có công cụ để biết thực phẩm mình đang sử dụng đến từ đâu, được sản xuất như thế nào. Chính khoảng "mù thông tin" này khiến niềm tin thị trường bị bào mòn, còn người mua phải lựa chọn theo cảm tính hoặc thương hiệu.

Theo bà Đặng Thúy Hà, Giám đốc khu vực miền Bắc của Nielsen Việt Nam, sự xuất hiện của hệ thống truy xuất nguồn gốc, đặc biệt là mã QR gắn trên từng sản phẩm, đang từng bước đổi thay tình trạng này. Chỉ với một thao tác quét mã, người tiêu dùng có thể tiếp cận các thông tin cơ bản như nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất, đơn vị phân phối, thậm chí là lô hàng cụ thể. Đây là bước chuyển quan trọng từ "niềm tin mù mờ" sang "niềm tin có kiểm chứng".

Việc triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa, đặc biệt trong lĩnh vực thực phẩm không chỉ giúp người tiêu dùng có được thông tin đầy đủ về nguồn gốc sản phẩm để dễ dàng lựa chọn mà sẽ mở rộng quyền lợi của người tiêu dùng theo nhiều lớp khác. 

Trước hết, truy xuất nguồn gốc trở thành một công cụ bảo vệ sức khỏe và an toàn tính mạng. Khi thông tin được số hóa và liên kết toàn chuỗi, việc phát hiện và xử lý các sự cố an toàn thực phẩm trở nên nhanh chóng và chính xác hơn. Thay vì phải thu hồi diện rộng hoặc mất nhiều thời gian truy vết như trước, cơ quan quản lý và doanh nghiệp có thể xác định cụ thể lô hàng, khu vực bị ảnh hưởng, từ đó giảm thiểu rủi ro lan rộng.

Bên cạnh đó, truy xuất nguồn gốc còn là công cụ hiệu quả để ngăn chặn hàng giả, hàng nhái và gian lận thương mại. Trong bối cảnh thương mại điện tử bùng nổ, việc có thể kiểm tra thông tin chính hãng ngay khi nhận hàng giúp người tiêu dùng giảm đáng kể nguy cơ mua phải hàng giả. Không chỉ dừng ở việc nhận diện, khả năng kiểm chứng này còn tạo áp lực ngược lên thị trường, buộc những người bán phải có trách nhiệm kiểm tra kĩ hơn nếu muốn duy trì niềm tin của khách hàng. Khi người tiêu dùng ưu tiên lựa chọn sản phẩm có truy xuất rõ ràng, những sản phẩm không minh bạch sẽ dần bị loại khỏi thị trường.

Một lợi ích mang tính dài hạn là người tiêu dùng có thể kết nối trực tiếp với nhà sản xuất. Trước đây, mối quan hệ này thường bị "đứt đoạn" bởi nhiều tầng trung gian, khiến thông tin bị bóp méo hoặc thiếu nhất quán. Hệ thống truy xuất giúp rút ngắn khoảng cách đó, khi người tiêu dùng có thể tiếp cận thông tin từ chính nguồn sản xuất, thậm chí tương tác thông qua các nền tảng số. 

Sự kết nối này không chỉ tăng mức độ tin cậy, mà còn mở ra khả năng phản hồi hai chiều: người tiêu dùng hiểu rõ hơn về sản phẩm, còn doanh nghiệp có thêm dữ liệu để cải thiện chất lượng và đáp ứng nhu cầu thị trường.

Thói quen tiêu dùng mới sẽ giúp minh bạch thị trường

Nhìn tổng thể, truy xuất nguồn gốc không đơn thuần là một giải pháp kỹ thuật, mà là một bước chuyển về quyền lực trong thị trường. Người tiêu dùng từ vị thế bị động đang dần trở thành chủ thể có khả năng kiểm chứng, lựa chọn và tác động ngược trở lại chuỗi sản xuất. Khi những quyền lợi này được khai thác đầy đủ, thị trường không chỉ minh bạch hơn mà còn vận hành lành mạnh và bền vững hơn.

Tuy nhiên, cần nhìn thẳng vào thực tế rằng công nghệ truy xuất chỉ là công cụ, và công cụ đó sẽ vô nghĩa nếu không được sử dụng. Chính vì vậy, việc đầu tiên và quan trọng nhất là thay đổi thói quen tiêu dùng. Quét mã QR cần trở thành một hành vi bình thường, giống như việc kiểm tra hạn sử dụng hay giá bán. Chỉ mất vài giây, nhưng lại mang lại một lớp "bảo hiểm thông tin" cho chính người mua. Khi hành vi này trở nên phổ biến, nó sẽ tạo ra áp lực buộc doanh nghiệp phải duy trì dữ liệu chính xác và minh bạch.

Cần trọng với mã QR chứa thông tin sơ sài

Tuy nhiên, người tiêu dùng cũng cần phải hiểu rằng không phải mã QR nào cũng đáng tin. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước thực trạng một số sản phẩm có mã nhưng thông tin sơ sài, thậm chí không truy cập được. Việc kiểm tra không chỉ dừng ở "có mã hay không" mà cần xem xét nội dung phía sau mã thông tin có đầy đủ không, có logic không, có cập nhật theo lô hàng hay chỉ là dữ liệu chung chung. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, người tiêu dùng nên tránh sử dụng sản phẩm và phản ánh tới cơ quan chức năng hoặc nhà phân phối.

ThS Nguyễn Bình Minh, Ủy viên BCH Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam cho biết: Thực tế từ trước đến nay có tình trạng tem nhãn và mã QR bị sao chép, làm giả. Trong khi đó, các công nghệ truy xuất nguồn gốc mới vẫn chưa được phổ cập rộng rãi. Do lo ngại mua phải thực phẩm bẩn, kém chất lượng nên người tiêu dùng vẫn dựa vào kinh nghiệm cá nhân. Họ có thói quen đến một cửa hàng được quáng cáo là chuyên bán thực phẩm sạch, an toàn hoặc siêu thị để mua chứ chưa bao giờ có khái niệm truy xuất nguồn gốc của thực phẩm. Nhưng trên thực tế, ở nhiều cơ sở có uy tín, thực phẩm không rõ nguồn gốc vẫn được bày bán, thậm chí được khoác cái mác thương hiệu nổi tiếng trước khi đến tay người tiêu dùng.

Việc mỗi người tiêu dùng có trách nhiệm, tạo thói quen sử dụng mã QR để truy xuất nguồn gốc hàng hóa nói chung và thực phẩm nói riêng sẽ có tác dụng rất quan trọng, hỗ trợ cho chủ trương của Nhà nước. Khi người tiêu dùng sẵn sàng chi trả cho sự minh bạch, doanh nghiệp sẽ có động lực đầu tư bài bản hơn thay vì làm đối phó. 

Ngược lại, nếu người mua không phân biệt giữa sản phẩm có truy xuất và không có truy xuất, chính sách sẽ khó phát huy hiệu quả. Đặc biệt, trong thời đại mạng xã hội bùng nổ, mỗi phản ánh, chia sẻ về sản phẩm không minh bạch có thể lan tỏa rất nhanh và tạo áp lực đáng kể lên doanh nghiệp. Việc ghi nhận và ủng hộ những thương hiệu làm tốt cũng góp phần định hình chuẩn mực mới cho thị trường.

Để thực hiện tốt chức năng này, người tiêu dùng cũng cần nâng cao hiểu biết về truy xuất nguồn gốc. Không phải ai cũng cần trở thành chuyên gia, nhưng việc hiểu những thông tin cơ bản như mã QR cung cấp gì, dữ liệu nào là quan trọng, hay nguyên tắc "một bước trước – một bước sau" sẽ giúp việc kiểm tra trở nên có ý nghĩa hơn. Khi người tiêu dùng hiểu, họ sẽ không dễ bị đánh lừa bởi những hệ thống truy xuất "nửa vời".

Khi Nhà nước triển khai các chính sách mạnh để khiến thị trường minh bạch hóa, người tiêu dùng không còn là bên bị động. Họ vừa là người hưởng lợi, vừa là lực lượng thúc đẩy thay đổi, hỗ trợ cho chính sách đi nhanh vào thực tế sản xuất và tiêu dùng. Truy xuất nguồn gốc chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người tiêu dùng tham gia vào "chuỗi dữ liệu" đó bằng hành động cụ thể. Nếu không, mọi nỗ lực từ phía doanh nghiệp và cơ quan quản lý rất dễ dừng lại ở hình thức, còn niềm tin thị trường thì vẫn là một câu chuyện dang dở.