Một trong những rào cản lớn nhất cần được tháo gỡ ngay từ khâu nhận thức chính là định nghĩa về lập ngân sách có trách nhiệm giới (GRB). Theo bà Phạm Thị Hồng Nết, Chuyên gia cao cấp về Bình đẳng giới của GIZ Việt Nam: "Cần khẳng định rõ lập ngân sách có trách nhiệm giới không phải là tạo ra một ngân sách riêng biệt cho phụ nữ, cũng không đơn thuần là chỉ tài trợ cho các chương trình, sáng kiến bình đẳng giới cụ thể. Bản chất của GRB là một phương pháp lập ngân sách tốt, hướng tới việc tăng cường kinh tế bền vững và bao trùm thông qua cách tiếp cận tích hợp, đưa các cân nhắc về giới một cách có hệ thống vào các chính sách tài khóa và thực tiễn quản lý tài chính công".

Thực tế, các mục tiêu trong Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2021-2030 của Việt Nam đã xác lập những bước đi rất đúng hướng và mạnh mẽ, đặc biệt là trong việc nâng cao vai trò của phụ nữ trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội. Tuy nhiên, để những mục tiêu chiến lược này không chỉ nằm trên giấy mà thực sự "thấm" vào đời sống, đòi hỏi một sự soi chiếu khắt khe và thực chất trong từng quy trình lập pháp và thực thi chính sách. Bởi nếu thiếu đi sự thẩm định thực chất về giới ngay từ khâu soạn thảo luật, các quy định định khung sẽ rất khó tạo ra dư địa cho việc phân bổ ngân sách công bằng sau này.

Minh chứng sinh động cho nỗ lực hiện thực hóa chiến lược đó chính là sự quyết liệt của các cơ quan giám sát trong quá trình thẩm tra các dự án luật. Điển hình như câu chuyện diễn ra tại phiên thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội (khoá XV) về dự thảo Luật Thể dục, Thể thao 2023. Tại đây, bà Nguyễn Thị Mai Hoa, Phó Chủ nhiệm Ủy ban và các thành viên Ủy ban đã đặt vấn đề gay gắt về việc ban soạn thảo đã thực hiện đánh giá tác động giới đối với các quy định về thể thao chuyên nghiệp và thành tích cao hay chưa? Trước câu trả lời cho có rằng đã làm đúng quy định của Ban soạn thảo, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đã kiên quyết yêu cầu phải bổ sung báo cáo đánh giá tác động thực chất.

Để triển khai ngân sách có trách nhiệm giới thành công, cần hội tụ đủ các điều kiện tiên quyết mang tính kỹ thuật và chính trị. Theo các chuyên gia, các yếu tố này bao gồm cam kết mạnh mẽ của lãnh đạo, đặc biệt là vai trò nòng cốt từ Bộ Tài chính; thẩm quyền pháp lý rõ ràng được hỗ trợ bởi các bộ công cụ cụ thể và năng lực phân tích giới của đội ngũ cán bộ công chức trực tiếp lập dự toán.

Theo chuyên gia Phạm Thị Hồng Nết, các điều kiện tiên quyết bao gồm: "Sự cam kết mạnh mẽ của lãnh đạo, đặc biệt là vai trò nòng cốt từ Bộ Tài chính; tính sẵn có và khả năng tiếp cận của dữ liệu giới; một thẩm quyền pháp lý rõ ràng được hỗ trợ bởi các hướng dẫn cụ thể và bộ công cụ triển khai". Bà cũng nhấn mạnh thêm: "Nếu thiếu kiến thức đầy đủ về ngân sách giới trong đội ngũ cán bộ công chức trực tiếp lập dự toán và thụ hưởng, mọi nỗ lực sẽ chỉ dừng lại ở mức khung mà thiếu đi hiệu quả thực tế".

TS. Vũ Thị Lưu Mai, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, khẳng định bản chất cốt lõi: "Bình đẳng giới không thể chỉ nằm trên những khẩu hiệu hay các văn bản định hướng chung chung. Nó chỉ thực sự trở thành hiện thực khi được hiện thân một cách định lượng trong kết quả sử dụng các nguồn lực công. Dòng tiền ngân sách chính là thước đo trung thực nhất cho việc chính sách có đi vào cuộc sống hay không".

Tuy nhiên, muốn dòng tiền được phân bổ chính xác, chúng ta phải giải quyết triệt để vấn đề dữ liệu. GS.TS Hoàng Bá Thịnh, nguyên Trưởng bộ môn Giới, Khoa Xã hội học, Trường ĐH KHXH&NV (ĐH Quốc gia Hà Nội), thẳng thắn chỉ ra điểm nghẽn: "Sự thiếu hụt số liệu thống kê phân tách giới tính, đặc biệt là ở cấp vi mô và các lĩnh vực hạ tầng, đang tạo ra một chu kỳ mù mờ trong quản lý. Khi không có dữ liệu để chứng minh tác động xã hội, ngân sách giới rất dễ bị các nhà điều hành coi là một khoản chi an sinh mang tính nhất thời, thay vì nhìn nhận đúng bản chất là một khoản đầu tư chiến lược cho phát triển".

Đồng quan điểm về tính định lượng, GS.TS Hoàng Văn Cường, nguyên Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, phân tích sâu hơn: "Chính việc thiếu các tiêu chí định lượng cụ thể và các chỉ số đánh giá tác động giới trong quy trình lập dự toán đã khiến việc phân bổ ngân sách trở nên cảm tính. Trong sự cạnh tranh về nguồn lực, các dự án hạ tầng cứng với những con số giải ngân rõ ràng luôn chiếm ưu thế hơn so với các nhu cầu sát sườn nhưng khó đong đếm của phụ nữ và trẻ em. Nếu không có cơ chế soi chiếu kết quả thực tế, chúng ta sẽ mãi loay hoay trong việc tối ưu hóa nguồn lực công".

Để ngân sách nhạy cảm giới không chỉ là những tuyên ngôn trên mặt giấy, Việt Nam cần một lộ trình thực thi quyết liệt với 4 giải pháp trọng tâm:

Luật hóa thay vì dừng lại ở Hướng dẫn: Cần đưa việc đánh giá tác động giới thành yêu cầu bắt buộc và tiên quyết trong Luật Ngân sách Nhà nước. Một dự án hay chương trình chỉ được phê duyệt kinh phí khi chứng minh được sự công bằng trong thụ hưởng giữa các giới. Nếu không có báo cáo thẩm định thực chất, hồ sơ sẽ bị coi là chưa hợp lệ. Điều này giúp chuyển từ tư duy "khuyến khích" sang "bắt buộc", loại bỏ hoàn toàn cách làm hình thức.

Ứng dụng công nghệ để đo lường hiệu quả dòng vốn: Trong lộ trình chuyển đổi số, cần thiết lập hệ thống "mã hóa ngân sách giới" trên nền tảng quản lý tài chính điện tử. Mọi khoản chi phải được dán nhãn để thống kê chính xác, bao nhiêu phần trăm ngân sách đang chảy vào các mục tiêu bình đẳng giới? Khi mọi con số đều minh bạch và hiển thị theo thời gian thực, nhà quản lý sẽ xóa bỏ được tình trạng phân bổ nguồn lực dựa trên cảm tính.

Gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực tế: Ngân sách cấp ra phải được đo lường bằng chất lượng sống của người dân chứ không chỉ là báo cáo giải ngân. Cần đưa chỉ số thực hiện bình đẳng giới vào bộ tiêu chí đánh giá cán bộ hàng năm. Nếu các chỉ số về việc làm, sức khỏe, giáo dục của phụ nữ tại địa phương không cải thiện, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm giải trình trước Hội đồng nhân dân và cử tri.

Đào tạo đội ngũ cán bộ trẻ "giỏi số, hiểu giới": Cần đưa nội dung về bình đẳng giới vào giảng đường các trường kinh tế. Mục tiêu là xây dựng một thế hệ cán bộ tài chính trẻ không chỉ giỏi nghiệp vụ mà còn có tư duy nhạy cảm giới. Bởi chỉ khi thấu hiểu được nhu cầu thực tế của từng giới, dòng tiền ngân sách mới không bị lãng phí và chảy đúng đến những nơi cần nhất.

Ngân sách nhạy cảm giới không phải là một khoản chi an sinh mang tính hỗ trợ mà là khoản đầu tư chiến lược cho tương lai. Khi dòng vốn công được dẫn dắt bởi dữ liệu minh bạch và trách nhiệm giải trình, các chính sách bình đẳng sẽ không còn là lời hứa trên mặt giấy, mà trở thành giá trị hữu hình trong từng cơ hội học tập, việc làm của mỗi người dân.

Bài: KIM THANH

Thiết kế: TRẦN THẮNG