Tài nguyên núi rừng 

giúp đổi thay thân phận những người phụ nữ của bản làng

"Ngày trước phụ nữ chúng tôi không có mấy ngày vui, giờ thì cuộc sống của tôi đã thay đổi hoàn toàn". Đó là tâm sự của những người phụ nữ Dao khi được tiếp cận với khoa học kỹ thuật, biết cách khai thác tài nguyên quý giá của núi rừng để mang về sự ấm no và hạnh phúc.

Đón chúng tôi vào thăm nhà, chị Triệu Thị Liều, xã Nậm Tha, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai vui vẻ mời khách ngồi uống nước, trò chuyện cùng các chị em đang làm một công việc góp phần giúp họ "đổi đời". Những người phụ nữ Dao tay thoăn thoắt cầm dao để cạo những khối đá cứng như thạch anh. 

Chị Liều giới thiệu: "Đây là nhựa của cây bồ đề chúng tôi vừa thu hoạch, đang sơ chế để bán cho công ty đấy". Tiếp đó là tiếng nói cười rộn ràng của các chị khi kể lại câu chuyện "bén duyên" cùng nhựa bồ đề của mình. Ẩn hiện lẫn trong làn khói mờ ảo đang tỏa ra từ chiếc bếp củi, là những nụ cười hạnh phúc của các chị khi được làm công việc mới, mang đến thu nhập cho gia đình.

Thân phận những người phụ nữ của bản làng

Nằm sâu trong cánh rừng xã Nậm Tha, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai là những cây bồ đề cao cút, thân cây to bằng cả vòng tay người ôm. Trước đây, những hộ gia đình người Dao trong vùng trồng cây bồ đề chỉ để lấy gỗ. Nhưng khoảng hai, ba năm trở lại đây, họ đã nắm bắt được kỹ thuật lấy nhựa bồ đề để bán nhựa thô cho doanh nghiệp xuất khẩu đi thị trường châu Âu. Nhựa cây bồ đề, hay còn gọi là benzoin rất được ưa chuộng bởi đây là nguyên liệu chính để sản xuất nước hoa và tinh dầu. Khai thác nhựa bồ đề có giá trị cao hơn nhiều so với trồng cây bồ đề lấy gỗ.

Khi chúng tôi ngỏ ý muốn được cùng vợ chồng chị vào thăm quan cánh rừng bồ đề đang cho thu hoạch nhựa, chị Liều đồng ý ngay. Những cây bồ đề sinh trưởng trên núi cao, cách nhà chị Liều 4km nhưng đi mất 40 phút mới tới nơi. Chúng tôi cùng vợ chồng chị di chuyển bằng xe máy trên con đường đất chỉ hẹp đủ hai chiều xe máy tránh nhau. Một bên là những cánh rừng xanh ngút ngàn, phía bên kia là vực sâu thăm thẳm. Đến chân núi, cả đoàn dừng xe, để đi bộ lên đỉnh núi, nơi có những cây bồ đề vợ chồng chị Liều khai thác nhựa.

Khai thác nhựa là công việc vất vả, dành cho những người đàn ông

Trong khi anh Chu, chồng chị chuẩn bị dụng cụ leo lên cây lấy nhựa thì chị Liều đi quan sát xem cây sinh trưởng có tốt không. Với chiếc liềm trong tay, chị thoăn thoắt phát quang bụi rậm, nhổ cỏ và cây dại mọc cạnh cây bồ đề. 

"Quan trọng nhất là kỹ thuật tạo vết thương trên thân cây để nhựa chảy ra. Không được rạch sâu quá nếu không cây sẽ chết. Mỗi vết rạch cách nhau gần 1m. Từ đó thì nhựa sẽ chảy ra, đọng ở trên phần vỏ. Thu hoạch nhựa cũng đòi hỏi có kỹ thuật. Chỉ bóc tách nhựa ra khỏi vỏ cây thôi, không được đẽo cả vỏ đi, nếu đẽo cả vỏ thì cây sẽ chết cây cũng chết", chị Liều nói.

Khi nhựa thô được thu hoạch về, chị Liều lại cùng vài chị em trong bản sơ chế, cạo sạch các chất bẩn đi rồi bán cho công ty thu mua. Giá nhựa bồ đề thô khoảng là 200.000/kg. Với những người phụ nữ Dao như chị Liều, đó là một khoản thu nhập không nhỏ.

Vừa làm việc, chị Liều vừa kể với chúng tôi câu chuyện của mình: Chị lấy chồng năm 20 tuổi, có hai con, nay đã 13 và 15 tuổi. Gia đình chị làm ruộng như hầu hết người Dao trong bản. Mọi công việc nặng nhọc dồn hết lên đôi vai những người phụ nữ trong nhà. Chị Liều cùng các chị em dâu trong nhà phải dậy từ khi mặt trời chưa mọc. Họ nấu cơm cho cả gia đình rồi ra đồng làm việc từ sáng sớm.

Ở bản người Dao nói riêng và vùng nông thôn, miền núi nói chung, tình trạng trọng nam khinh nữ rất rõ rệt. Dù là lao động chính trong nhà nhưng những người phụ nữ như chị Liều không được quản lý tiền. Mọi của cải trong nhà do chồng chị giữ. Muốn mua gì chị cũng phải xin tiền chồng. Khi chồng và bố chồng ngồi trên ghế thì những người con dâu, con gái trong nhà không được ngồi ngang hàng mà phải ngồi dưới đất. Đôi lúc trái ý chồng hoặc khi chồng say rượu, họ còn bị chồng đánh mắng. Nhiều thế hệ người Dao đã sống như vậy. Những người phụ nữ Dao cũng cam chịu cuộc sống như vậy.

Cuộc sống của chị đã hoàn toàn thay đổi kể từ khi vợ chồng chị tham gia trồng và khai thác cây bồ đề, trong khuôn khổ dự án Thúc đẩy bình đẳng giới thông qua nâng cao hiệu quả kinh tế sản xuất nông nghiệp và phát triển du lịch do Chính phủ Australia tại hai tỉnh Lào Cai và tỉnh Sơn La. Nhờ dự án kết nối, phối hợp với công ty thu mua nhựa bồ đề, chuyển giao mô hình khai thác nhựa cho người dân, các hộ gia đình người Dao được tập huấn cho họ cách chăm sóc cây, kỹ thuật lấy nhựa và đảm bảo thu mua thành phẩm.

Nhờ có nhựa bồ đề, những người phụ nữ Dao có thêm thu nhập

"Thay vì khai thác gỗ giá rẻ, trồng bồ đề để thu hoạch nhựa cho thu nhập đều đặn hàng năm, nên chị em phấn khởi lắm. Vì trồng bồ đề sau 7-8 năm mới lấy được nhựa nên chúng tôi được dự án hướng dẫn người dân trồng xen gừng dưới tán cây bồ đề, vừa tiết kiệm diện tích, công sức lao động mà lại có thêm thu nhập trong thời gian ngắn", chị Liều cho biết.

Cuộc sống ấm no, hạnh phúc dưới tán bồ đề

"Vài năm trước, căn nhà dột nát quá, tôi phải vay ngân hàng 40 triệu đồng để sửa sang, nay thì nhờ có dự án tập huấn, hướng dẫn khai thác và kết nối với công ty để thu mua nhựa bồ đề, đời sống gia đình tôi được cải thiện rất nhiều. Tôi vừa mới trả hết nợ rồi," chị Liều vui vẻ nói.

Không chỉ vậy, chị Liều chia sẻ thêm: Từ khi tham gia tập huấn rồi cùng chị em địa phương lập nhóm sơ chế nhựa bồ đề, chị còn có cơ hội tham gia sinh hoạt hội phụ nữ địa phương, cùng các chị em tập văn nghệ, hưởng ứng các phong trào như "5 không, 3 sạch", liên hoan nhân ngày Quốc tế Phụ nữ, tham gia các khóa học về phòng chống bạo lực gia đình.

"Ngày trước phụ nữ chúng tôi không có mấy ngày vui, giờ thì cuộc sống của tôi đã thay đổi hoàn toàn. Chúng tôi cũng dùng điện thoại thông minh, cũng có Facebook, Zalo, cũng biết mua quần áo online rồi," chị cười.

Anh Chu thấy vợ đang vui, liền nói thêm vào: "Dạo này vợ mình xinh ra đấy."

Chị Liều bật mí rằng bây giờ chồng mình rất chăm chỉ đi làm. Bây giờ, trong nhà, chị là người được giữ tiền rồi. Vợ chồng bình đẳng và tôn trọng nhau.

Mỗi ngày, hai vợ chồng chị cùng các chị em phụ nữ khác lại cùng nhau lên núi chăm sóc cây bồ đề, nhặt những hạt già để ươm thành cây. Lớp lớp những cây bồ đề non rồi sẽ phủ xanh vạt rừng này, mang lại sự ấm no và hạnh phúc cho người dân địa phương.