Hành trình gần 7 năm bền bỉ ấy đã biến một vùng quê trở thành hình mẫu về khuyến học và văn hóa đọc mà nhiều nơi ao ước. Ít ai biết rằng, "ước mơ lớn" ấy lại được nhen nhóm từ những "giấc mơ con" giản dị của cậu bé ham đọc sách hơn nửa thế kỷ trước. 

Dù gia đình có phần đầy đủ hơn so với bà con trong làng, tuổi thơ của ông vẫn là những ngày "đói sách", phải đi mượn bạn bè, lặn lội tìm sách khắp nơi để nuôi dưỡng khát khao tri thức.

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình nông dân ở xã Đông Tiến (nay là xã Yên Phong), cậu bé Cao Văn Hà từ nhỏ đã hun đúc tình yêu với con chữ. Trong bối cảnh đất nước còn chiến tranh, sách vở là thứ xa xỉ, nhưng khát vọng tri thức trong ông chưa bao giờ vơi. "Trong điều kiện thiếu thốn, tôi thường phải đi mượn bạn bè, hoặc xin bố mẹ ít tiền đi bộ mấy cây số ra huyện mua sách", ông Hà hồi tưởng lại. 

Hình ảnh người anh cả Cao Văn Sơn, một tấm gương sáng về học tập, từng là học sinh Trường THPT Hàn Thuyên, đã trở thành nguồn động lực, gieo vào lòng cậu em út những hạt mầm hy vọng. Chính những cuốn sách đi mượn, đi mua thuở ấy, đặc biệt là cuốn "Những năm tháng không quên" của nhà giáo Nguyễn Ngọc Ký, đã nuôi dưỡng ý chí, nghị lực và thắp lên trong ông "giấc mơ con" về một con đường học hành, một tương lai tươi sáng hơn nhờ tri thức.

Giấc mơ ấy đã dẫn lối ông qua 3 môi trường lớn, tôi luyện nên một con người vừa có ý chí sắt đá, vừa có tác phong sư phạm cẩn trọng, lại vừa có tầm nhìn của một nhà quản lý. Đó là 12 năm trong quân ngũ, những năm tháng làm công tác giảng dạy tại Trường Công nhân Kỹ thuật Hà Bắc, và cuối cùng là chặng đường công tác tại Sở Xây dựng tỉnh Bắc Ninh khi tỉnh tái lập (năm 1997). Từ một cán bộ kỹ thuật, ông vươn lên giữ chức vụ Giám đốc Sở, góp phần không nhỏ vào công cuộc quy hoạch, xây dựng một Bắc Ninh văn minh, hiện đại.

Ngày nghỉ hưu năm 2018, khi nhiều người khác nghỉ ngơi sau bao năm làm việc vất vả, ông lại chọn bắt đầu một dự án tâm huyết nhất của cuộc đời mình, với trăn trở: Làm thế nào để việc học trở thành nhu cầu tự thân, bền vững của mỗi người dân?.

Câu trả lời nằm ở một ý tưởng ông đã ấp ủ từ lâu, xây dựng "Mô hình Khuyến học mới". Điểm "mới" mang tính đột phá chính là việc coi khuyến đọc là một trọng tâm của khuyến học. Trong mô hình này, Quỹ Khuyến học Ước mơ lớn được thành lập như một cấu phần quan trọng, tạo nguồn lực tài chính để duy trì và phát triển các hoạt động.

Tuy nhiên, ông Hà nhấn mạnh quỹ chỉ là điều kiện hỗ trợ, còn cái quyết định nằm ở mô hình, tức cách tổ chức, vận hành, truyền cảm hứng và xây dựng văn hóa đọc. Theo ông, quỹ cần tập trung vào "cái gốc" - nuôi dưỡng ý chí và khát vọng, thay vì chỉ dừng lại ở khen thưởng hay hỗ trợ đơn lẻ.

Mô hình Khuyến học mới được xây dựng dựa trên tư tưởng "khuyến học toàn dân, toàn diện". "Toàn dân" nghĩa là mọi người dân, không phân biệt lứa tuổi, ngành nghề, vừa là đối tượng, vừa là chủ thể của khuyến học. "Toàn diện" là khuyến khích việc học ở mọi lĩnh vực, không chỉ trong nhà trường mà còn trong cuộc sống hàng ngày, đặc biệt chú trọng người lao động.

Để biến ý tưởng thành hiện thực, ông đã tìm đến những người đồng hành có uy tín và đầy nhiệt huyết như: cô Nguyễn Thị Thanh Hải (nguyên Hiệu trưởng Trường Tiểu học Đông Tiến), cô Nguyễn Thị Minh Khánh (nguyên Hiệu trưởng Trường Tiểu học Đông Tiến); hay ông Nguyễn Văn Phận, một người dân gương mẫu của địa phương,… xây dựng Đề án Mô hình Khuyến học mới và trình báo cáo, nhận được sự ủng hộ từ Đảng ủy xã bằng một Nghị quyết chuyên đề vào tháng 11/2018. 

Từ đây, "Mô hình Khuyến học mới" chính thức ra đời, đặt khuyến đọc làm một trọng tâm, hướng tới xây dựng một xã hội học tập thực chất. Với ông Hà, những "giấc mơ con" về việc học của cá nhân năm xưa giờ đã lan tỏa thành "ước mơ lớn" - khát vọng nâng tầm tri thức cho cả cộng đồng. Ông Hà tâm niệm: "Sự giàu có không chỉ là giàu tiền bạc, mà phải là giàu tri thức, giàu văn hóa, và trên hết là giàu hạnh phúc".

Điểm khác biệt lớn nhất trong mô hình do ông Hà đề xuất là không để các thư viện, tủ sách trở thành những "kho" chứa sách tĩnh lặng. Ông và các cộng sự đã biến chúng thành những không gian văn hóa sống động, nơi người dân không chỉ đến đọc mà còn để giao lưu, chia sẻ, tham gia các hoạt động tập thể. 

Ở Thư viện Làng Cò Đông Xuyên (thôn Đông Xuyên, xã Yên Phong), người ta không chỉ thấy người đọc sách, mà còn thấy các lớp dạy nữ công gia chánh, hát ca trù, thu hút cả người già lẫn trẻ nhỏ. Thư viện trở thành nơi gắn kết cộng đồng, một điểm hẹn văn hóa đúng nghĩa.

Linh hồn của những không gian ấy chính là những "thủ thư" tình nguyện - những người tận tâm, hết lòng vì cộng đồng. Đó là chị Trần Thị Thúy (cán bộ thư viện tỉnh), chị Nguyễn Thị Khuê (cán bộ Hạt Giao thông Yên Phong cũ),… dù bận rộn vẫn bền bỉ hỗ trợ thư viện làng. Đó còn là những người con dâu của dòng họ Cao như chị Nguyễn Thị Quỳnh, Nguyễn Thị Thanh, chị Nguyễn Thị Nhường, chị Trương Thị Yến,… không chỉ trông coi sách mà còn tự bỏ tiền túi mua thêm, chuẩn bị những món quà nhỏ để khuyến khích các em nhỏ, học sinh trong làng chăm đọc sách hơn. Họ chính là những người giữ lửa thầm lặng cho phong trào.

Ngọn lửa ấy đã lan tỏa, làm thay đổi cuộc sống nhiều người dân. Bà Trần Thị Chụt (69 tuổi, thôn Đông Thái), người bán giò chả quen thuộc ở bến phà, là minh chứng cảm động nhất. Suốt nhiều năm, bà gần như không cầm đến sách, cuộc sống chỉ xoay quanh ruộng đồng và buôn bán mưu sinh. Thế nhưng, từ khi tham gia Câu lạc bộ (CLB) Phụ nữ khuyến đọc, một hoạt động nằm trong Mô hình Khuyến học mới, bà bắt đầu làm quen với việc đọc sách... 

Giờ đây, ngày nào bà cũng đọc, có tháng tới bốn cuốn. Bà còn đọc cho chồng nghe, giúp ông khuây khỏa, bớt ốm yếu. Trong một buổi sinh hoạt, bà thật thà chia sẻ: "Giá mà thời con gái tôi được đọc cuốn 'Đắc nhân tâm' thì có khi nhà tôi đã giàu từ lâu rồi. Ở đó họ dạy cả cách giao tiếp khi bán hàng, rất hay!". Câu chuyện hồn nhiên ấy trở thành nguồn cảm hứng mạnh mẽ, khiến cả làng kháo nhau về lợi ích của việc đọc sách.

Không chỉ có bà Chụt, phong trào còn lan tỏa đến từng gia đình, thay đổi thói quen của nhiều người. Điển hình như gia đình chị Nguyễn Thị Thanh, nơi cả nhà cùng nhau hình thành thói quen đọc sách mỗi ngày. Anh Bằng, chồng chị trước kia ít đọc, nay mỗi tối lại cùng con trai đọc sách, vun đắp tình cảm gia đình qua từng trang sách. Chính những tấm gương bình dị ấy đã tạo nên sức sống bền bỉ cho phong trào, biến việc đọc sách từ một hoạt động xa lạ trở thành một nếp sinh hoạt văn hóa thân thuộc.

Ngọn lửa do ông Hà khởi xướng tiếp tục được thế hệ sau gìn giữ và lan tỏa. Một trong những người tiêu biểu là bà Cao Thị Nguyên, Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ thôn Đông Thái, đồng thời là Chủ nhiệm CLB Phụ nữ khuyến đọc. Dưới sự dẫn dắt của bà, CLB đã vận động thành lập hơn 100 tủ sách gia đình trong cán bộ, hội viên, góp phần đưa văn hóa đọc lan tỏa sâu rộng. 

Bằng tất cả tâm huyết, ông Hà còn trực tiếp mời nhiều diễn giả, chuyên gia, các nhà văn, nhà giáo, nhà khoa học, doanh nhân,… về tận thôn, xã để giao lưu, truyền cảm hứng. Ông tin rằng xây dựng được thói quen đọc sách và ý chí học tập suốt đời trong nhân dân mới chính là cái "gốc" bền vững nhất cho tương lai.

| Thực hiện: Trường Hùng